آیا دین ویروس ذهنی است؟! نگاهی انتقادی به ممتیک فرهنگی ـ دینی ریچارد داوکینز

نویسندگان

1 گروه منطق فهم دین، پژوهشکدة حکمت و دین‏پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، قم، ایران

doi
10.22059/jpht.2025.394680.1006124
چکیده

چرایی و چگونگی پیدایش و مانایی دین، شمول و فراگیری، عمق جاذبه و نفوذ و تأثیرات شگرف آن در زندگی بشر از مهم‌ترین مسائل دین‏شناختی معاصر است. شماری از تبیین‌های طبیعی نوظهور در این عرصه تبیین‌های مبتنی بر نگرة تکاملی داروین است. در این دست نظریه‏پردازی‏ها، نگرة ممتیک و ویروس ذهنی ریچارد داوکینز جنجالی‏ترین دیدگاهی است که نه‌تنها مروج طبیعت‌گرایی و ناواقع‏گرایی دینی، که به‌قوت رماننده از دین و برانگیزانندة حس انزجار و تنفر از آن است. با توجه به اهمیت این مسئله و نقش آن در اساسی‏ترین ارکان و بنیاد‏های شناختی و عاطفی و رفتاری انسان، مقالة حاضر بر آن است تا دیدگاه یادشده را بررسی کند و در معرض سنجش قرار دهد. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری اطلاعات کتابخانه‏ای و در مقام داوری عقلی‌ـ تحلیلی است. ماحصل تحقیق اجمالاً این است که دیدگاه داوکینز و شیوة بیان وی در این زمینه آمیخته به انواع خطاها و مغالطات است و از هیچ حمایتی توسط علم و دیگر مجاری معرفتی و منطق بشری برخوردار نیست.