آیا دین ویروس ذهنی است؟! نگاهی انتقادی به ممتیک فرهنگی ـ دینی ریچارد داوکینز
نویسندگان
1 گروه منطق فهم دین، پژوهشکدة حکمت و دینپژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، قم، ایران
doi
10.22059/jpht.2025.394680.1006124چکیده
چرایی و چگونگی پیدایش و مانایی دین، شمول و فراگیری، عمق جاذبه و نفوذ و تأثیرات شگرف آن در زندگی بشر از مهمترین مسائل دینشناختی معاصر است. شماری از تبیینهای طبیعی نوظهور در این عرصه تبیینهای مبتنی بر نگرة تکاملی داروین است. در این دست نظریهپردازیها، نگرة ممتیک و ویروس ذهنی ریچارد داوکینز جنجالیترین دیدگاهی است که نهتنها مروج طبیعتگرایی و ناواقعگرایی دینی، که بهقوت رماننده از دین و برانگیزانندة حس انزجار و تنفر از آن است. با توجه به اهمیت این مسئله و نقش آن در اساسیترین ارکان و بنیادهای شناختی و عاطفی و رفتاری انسان، مقالة حاضر بر آن است تا دیدگاه یادشده را بررسی کند و در معرض سنجش قرار دهد. روش تحقیق به لحاظ مقام گردآوری اطلاعات کتابخانهای و در مقام داوری عقلیـ تحلیلی است. ماحصل تحقیق اجمالاً این است که دیدگاه داوکینز و شیوة بیان وی در این زمینه آمیخته به انواع خطاها و مغالطات است و از هیچ حمایتی توسط علم و دیگر مجاری معرفتی و منطق بشری برخوردار نیست.