سیر تکاملی روش‌های تعیین مقدار ثابت هابل

نویسندگان

1 گروه فیزیک، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 گروه فیزیک، دانشگاه قم، قم، ایران.

3 گروه فیزیک، دانشگاه قم، قم، ایران.

doi
10.22059/jesphys.2025.380089.1007620
چکیده

با کشف انبساط عالم توسط هابل، ثابت هابل در علم کیهان‌شناسی اهمیت زیادی یافت. با توجه به نقش کلیدی این ثابت در تعیین بسیاری از پارامترهای مهم، از جمله تعیین سن عالم، شتاب و چگالی کیهان، تعیین دقیق مقدار عددی آن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عمده روش‌های تعیین مقدارعددی ثابت هابل از طریق فاصله‌یابی، انجام گرفته‌اند. مهم‌ترین روش‌‌های فاصله‌ای عبارت‌اند از: روش‌های متغیرهای قیفاووسی، ابرنواخترهای نوع Ia، رابطه تولی فیشر، افت و خیز روشنایی سطحی، قله مرحله غول قرمز، اثر سانیاو-زلدوویچ، مگا میزر، روش نوسانات صوتی. مهم‌ترین روش‌‌های غیر فاصله‌ای عبارت‌اند از: تأخیر زمانی همگرایی گرانشی، امواج گرانشی و روش‌‌های مبتنی‌بر یادگیری ماشین. به غیر از موارد ذکر شده، روش تابش ریزموج زمینه کیهانی نیز وجود دارد که در آن بدون در نظر گرفتن فاصله، به‌شکلی فراگیر و کیهانی ثابت هابل تعیین می‌شود. آنچه مسلم است این‌که، نتیجه این پژوهش‌ها سیر تحولی و تکاملی تعیین ثابت هابل در دهه‌‌های گذشته و همچنین تغییرات آشکار مقدار عددی آن را نشان می‌دهد. در اینجا، ضمن بیان هر چند کوتاه از روش‌‌های مختلف تعیین ثابت هابل در نهایت به شکل مقایسه‌ای نتایج عددی مطرح طی دهه‌‌های گذشته در یک جدول خلاصه و تجمیع شده است. مشکل تنش هابل که به اختلاف نتایج حاصل از طرق متفاوت اندازه‌گیری مقدار ثابت هابل بر می‌گردد، همچنین تلاش‌‌های انجام گرفته در راستای حل این مسئله به شکل کوتاه و مختصر مورد اشاره قرار گرفته است.