فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

الگوی مربع ایدئولوژیک یکی ازابداعات ون دایک در حوزۀ تحلیل گفتمان انتقادی است. براساس این الگو، نهادهای قدرت در مقام گروه خودی، از چهار اصل برای تحمیل ایدئولوژی و پوشاندن چهرۀ حقیقت استفاده می­کنند: بیان صفات مثبت گروه خودی، بیان صفات منفی گروه دیگری، تأکیدزدایی از صفات منفی خودی و تأکیدزدایی از صفات مثبت دیگری. در این پژوهش، روایت شاهنامه از داستان بهرام چوبین و خسرو پرویز با تأکید بر بخش مجادلۀ کلامی تحلیل شده است. یافته­ها نشان می­دهد که گروه قدرت (خسرو) از تکنیک‌هایی مانند قیاس، سفسطه، طفره و ابهام، اغراق و نمایشی­سازی و استعاره­سازی برای خودنمودی مثبت و دیگرنمودی منفی بهره برده است. خسرو درمقام نمایندۀ گروه فرادست با اتکا به عناصر سلطه­گری ایدئولوژیک مانند نژاد و دین، بر نکات مثبت خود تأکید دارد و خطاهای خود را انکار می­کند، ازسویی با برجسته­سازی نکات منفی کارنامۀ بهرام، سعی در نادیده گرفتن شایستگی­های او دارد. یافته­ها نشان می­دهد که تدوین­گران اصلی این روایت با برجسته­سازی صفات منفی بهرام ،کمرنگ­سازی خطاهای خسرو، عدم رعایت نظام نوبت­گیری در مکالمه و اختصاص فرصت دفاع بیشتر به خسرو، در پیشبرد داستان به نفع گروه قدرت کوشیده­اند. فردوسی نیز در مقام روایتگر متأخر این داستان با تدوین­گران اصلی همسوست.