فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نشانه‌شناسی فرهنگی که منشأ آن از تأملات یوری لوتمان و مکتب تارتو-مسکو بوده است فرهنگ را به‌عنوان یک نشانه می­نگرد. لوتمان و همکارانش در راستای تحقیقات خود اصطلاحاتی وضع کردند و در بازتعریف فرهنگ نقش داشتند. سازوکارهای جذب و طرد، ترجمۀ فرهنگی، تقابل خود و دیگری، تمرکز بر روی مفهوم حافظه و ابداعاتی مانند سپهر نشانه­ای و مقولۀ انفجار فرهنگی ازجملۀ این اصطلاحات است. لوتمان با بهره­گیری از این سازوکارها فرهنگ را به موضوعی برای مطالعه تبدیل می­کند. بوف­کور اثری چندبعدی است و از مهمترین رمان­های ادبیات فارسی به شمار می­آید. در این اثر مصادیق روانشناسی، تاریخ و دیدگاه هدایت دربارۀ اجتماع و به­خصوص فرهنگ دیده می­شود. در مقالۀ حاضر با به­کارگیری نظریات فرهنگی یوری لوتمان به تحلیل این اثر اقدام می­شود. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که بوف­کور بیش از آنکه صرفاً متنی روان‌شناختی یا اجتماعی باشد، ساختاری نشانه‌شناختی دارد که در آن انفجار معنایی رخ می‌دهد. این انفجار، که نتیجه تضادهای درونی متن است، هدایت را به بازتعریف گفتمان خود و دیگری می‌رساند. او با ترسیم سپهر نشانه‌ای خاص خود و ایجاد مرزهای فرهنگی، نشان می‌دهد که چگونه عناصر نافرهنگ به متن وارد شده، بازترجمه می‌شوند و درنهایت تحت سلطۀ گفتمان خودی قرار می‌گیرند. این پژوهش بر این نکته تأکید دارد که بوف­کور نه‌تنها بازتاب بحران هویتی و فرهنگی نویسنده است، بلکه به‌عنوان متنی چندلایه و چندصدایی، بستری برای مطالعۀ نشانه‌شناسی فرهنگی و تعاملات میان متن و حافظۀ تاریخی فراهم می‌آورد.