تحلیل تطبیقی بنیادهای عقلانی خودآگاهی در فلسفۀ ابنسینا و سیدنی شومیکر ازعلم حضوری تا مصونیت از خطا بهواسطه همانندسازی
نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.
2 دانشیار، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.
3 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.
doi
10.22059/jitp.2026.404063.523655چکیده
این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، بنیادهای عقلانی خودآگاهی را در دو دستگاه ابنسینا و سیدنی شومیکر بازسازی میکند تا منشأ «امتیاز گفتار نخستشخص» در داوریهای فاعلی و مرز آن با احکام مشاهدهمحور یا آیینهای روشن شود. مسئله این است که چرا در گزارههایی مانند «من درد دارم» تعیینِ صاحبِ حالت از خطای همانندسازی مصون است، اما در موقعیتهایی مانند داوری آیینهای «من رنگپریدهام» که بر بازتاب بصری تکیه دارد، این مصونیت تضعیف میشود. هدف مقاله، صورتبندی الگوی دوسطحی «حضور/ارجاع» و نگاشت «صاحب/محتوا» است تا نشان دهد چگونه میتوان هم «مصونیت بنیادیِ صاحبِ آگاهی» را در شرطِ امکان محفوظ داشت و هم «خطاپذیری محتوایی» را در شرطِ اعتبار تبیین کرد. روش، تحلیل متنمحور منابع اصلی است: در سوی ابنسینا، نظریه «علم حضوری» و اندیشهآزمایی «انسان معلّق» مبنای تبیین «حضور بدوی» بهمنزله شرط امکان التفات و داوری است؛ در سوی شومیکر، «ارجاع غیرتوصیفیِ من»، اصل «مصونیت از خطای همانندسازی» (IEM) و «اقتدار شخصِ اول» با تصریح «بافتحساس بودن» داوریها، واکاوی میشود. یافتهها نشان میدهد سطح وجودیِ حضور، بنیان وجودشناختی تعیین «صاحب آگاهی» است و سطح منطقی_هنجاریِ ارجاع، سازوکار زبانشناختی-منطقیِ تحقق همان تعیین را در احکام فاعلی توضیح میدهد. بدینسان، «صاحب» از خطای ارجاعی مصون میماند، در حالیکه «محتوا» (نوع، شدت، علت یا متعلّق تجربه) سنجشپذیر و نیازمند «کالیبراسیون معرفتی» باقی میماند. نتیجه، مرزبندی دقیق دامنه بافتحساس IEM و پرهیز از خلط سطح وجودشناختی و معناشناختی در تحلیل خودآگاهی و هویت شخصی است و همچنین معیارهای عملی ارزیابی اعتبار احکام اولشخص در بافتهای دروننگری، حافظهای، گواهی و آیینهای را فراهم میکند.
