اشکالات تفتازانی بر اینهمانی وجود مطلق و واجب الوجود از منظر ابن عربی
نویسندگان
1 دانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران،
doi
10.22059/jitp.2025.383903.523545چکیده
تصورات مختلف از خدا (conceptions of God) یکی از بنیادینترین بحثهای فلسفۀ دین است. یکی از تصورات خاص از خدا که همواره مناقشهبرانگیز بوده است، تصور محیی الدین ابن عربی از خداست. ابن عربی خدا را همان وجود مطلق میداند، به دیگر سخن، خدا و وجود مطلق را اینهمان میداند. یکی از برجستهترین الاهیدانانی که به نقد انگاشت ابن عربی از خدا پرداخته است، شیخ سعد الدین تفتازانی میباشد که در کتاب شرح المقاصد خود اشکالات متعددی بر نظریۀ ابن عربی وارد ساخته است، از جمله: عدم تحقق وجود مطلق در عالم خارج، تحقق وجود مطلق در ضمن وجودات جزئی، واجب الوجود بودن تمام موجودات، کثرت وجود مطلق و عدم کثرت واجب الوجود، تشکیک وجود مطلق و عدم تشکیک واجب الوجود، اشتراک معنوی وجود مطلق و عدم اشتراک معنوی واجب الوجود، بداهت وجود مطلق و عدم بداهت واجب الوجود، عدم اتصاف وجود مطلق به علم و قدرت و اراده و اتصاف واجب تعالی به علم و قدرت و اراده، بیمعنایی اموری از قبیل دعا و انزال کتاب آسمانی و ارسال رسل. در این نوشتار ضمن تقریر تصور ابن عربی از خدا، و همچنین تصور تفتازانی از خدا و انتقادهای او به ابن عربی نیز بیان و تحلیل میشوند. این پژوهش نخستین پژوهش در زبان فارسی است که به صورتبندی منطقی اشکالات تفتازانی، بر اساس متن شرح المقاصد، میپردازد و نویسنده میکوشد بدون رجوع به جوابیههای متأخر به بازنگری اشکالات تفتازانی بپردازد. بر اساسِ دستاوردِ این پژوهش، خلط تفتازانی میان معنای فلسفی وجود مطلق و معنای عرفانی وجود مطلق سبب شده است که اشکالات پیشگفته را مطرح کند.
