ارزیابی بداهت اصل علیت از دیدگاه ابنسینا
نویسندگان
1 دانشآموختهی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 استادیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.
doi
10.30497/ap.2025.247611.1719چکیده
اصل علیت درمیانِ غالب فیلسوفان اسلامی بدیهی تلقیشدهاست و بهزعم بسیاری از شارحان ابنسینا نیز، وی آن را بدیهی میداند. باوجوداین در آثار ابنسینا هم شواهدی قابلتفسیر به بداهت این اصل و هم شواهدی خلاف آن دیده میشود. واژهی «بداهت» در فلسفهی اسلامی اطلاقات متعددی دارد و لازم است ضمن بررسی تلاشهای برونمتنیِ طرفداران بداهت اصل علیت، با بررسی شواهد درونمتنی آثار ابنسینا مشخص گردد که ازنظرِ وی، کدامیک از معانی اصل علیت بدیهی و کدامیک نظری است. این تحقیق که بهروش توصیفیـ تحلیلی و با رویکرد اسنادی سامانیافتهاست، درصدد است تا نشاندهد اگرچه اصل علیت بهسبب بینیازی از اندیشه یا تجشّم در اندیشه، نزد اشخاص بسیاری موردِاذعان است و به این اعتبار «بدیهی» خواندهمیشود، چون بهکمک استدلالهای معتبر قابلاثبات است، قضیهای برهانناپذیر و یک بدیهی اولی نیست. همچنین با نقد تلاشهای طرفداران بداهت اصل علیت نشاندادهشدهاست که میتوان از تمام شواهد متنی ابنسینا تفسیری بهسود عدم بداهت اصل علیت نزد وی ارائهداد.
