ارزیابی پتانسیل توسعه پایدار ژئوتوریسم و خطرات تخریب ژئوسایتها در مناطق خشک ایران (مطالعه موردی: شهرستان طبس)
نویسندگان
1 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
2 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
3 گروه ژئومورفولوژی، دانشکده جغرافیا و علوم محیطی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران
doi
10.22034/jargs.2025.508345.1181چکیده
هدف: این پژوهش با هدف ارزیابی ظرفیتهای ژئوتوریسمی شهرستان طبس و تحلیل پتانسیلهای گردشگری طبیعی و زمینشناسی منطقه از طریق مدلهای بریلها و GAM انجام شد. همچنین، در این مطالعه بررسی ریسک تخریبپذیری ژئوسایتها و پیشنهاد راهکارهایی برای توسعه پایدار گردشگری در این منطقه مورد توجه قرار گرفت.روش و داده: دادههای این پژوهش از طریق مطالعات میدانی، اسنادی و کتابخانهای گردآوری شدند. برای تحلیل و ارزیابی ژئوسایتهای منطقه، از مدلهای بریلها و GAM استفاده شد. در مدل بریلها، ژئوسایتها بر اساس چهار معیار اصلی شامل ارزش علمی، پتانسیل آموزشی، پتانسیل گردشگری و ریسک تخریبپذیری ارزیابی شدند. مدل GAM نیز به ارزیابی ارزشهای اصلی و مکمل ژئوسایتها پرداخت.یافتهها: نتایج نشان داد که ژئوسایتهایی مانند گسل نایبند (۲۰۹)، کویر حلوان (۱۹۴) و کوهستان شتری (۱۷۹) دارای بالاترین ظرفیتهای علمی و گردشگری هستند و میتوانند به مقاصد اصلی جذب گردشگران تبدیل شوند. در ارزیابی ظرفیت توریستی- آموزشی، ژئوسایتهای کال سردر (375)، چشمه آبگرم مرتضی علی (۳۵۲) و پناهگاه حیات وحش نایبندان (۳۴۸) بیشترین امتیازات را کسب کردند. همچنین، ژئوسایتهای کویر حلوان (315)، دولین پیر حاجات (۲۸۰) و کال جنی (۲۹۵) به دلیل فعالیتهای انسانی و استخراج منابع طبیعی در معرض بیشترین خطر تخریب قرار دارند.نتیجهگیری: بر مبنای یافتههای تحقیق میتوان عنوان کرد که شهرستان طبس با داشتن ژئوسایتهای منحصربهفرد، پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری علمی، طبیعی و فرهنگی دارد. به منظور بهرهبرداری پایدار از این ظرفیتها، اجرای سیاستهای مدیریتی مناسب و اتخاذ تدابیر حفاظتی ضروری است. همچنین، توجه به ارزیابیهای علمی و آموزشی میتواند نقش مهمی در حفاظت و همچنین معرفی این جاذبهها به گردشگران محیطهای طبیعی ایفا کند.نوآوری، کاربرد نتایج: از مهمترین جنبههای نوآورانه این پژوهش میتوان به ترکیب ارزیابی کمی ژئوسایتها با تحلیل ریسک تخریبپذیری در یک ژئوپارک جهانی واقع در منطقهای خشک اشاره کرد. این مطالعه با تمرکز بر چالشهای حفاظتی در ژئوسایتهای آسیبپذیر، چارچوبی برای اولویتبندی مداخلات مدیریتی و حفاظتی ارائه میدهد. نتایج این تحقیق میتواند به تصمیمگیران در تدوین برنامههای توسعه پایدار ژئوتوریسم کمک کند و الگوی مناسبی برای مدیریت میراث زمینشناختی در مناطق خشک ارائه نماید.
