جایگاه مخاطب در نظریه موسیقی ابنسینا
نویسندگان
1 دانشآموختۀ کارشناسی ارشد فلسفۀ هنر، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران .
2 دانشآموختۀ دکتری پژوهش هنر، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.30497/ap.2022.241372.1538چکیده
در پیریزی مباحث فلسفۀ موسیقی، بررسی نسبت و پیوند میان موسیقی و مخاطب نزد متفکران این حوزه اهمیت بسیار دارد. در نگاهی کلی، اندیشۀ موسیقایی ابنسینا در ساختاری علمی، ریاضیاتی و عقلانی مطرح شده؛ اما این فیلسوف از اهمیت موضوعاتی مانند تأثیر موسیقی بر نفس مخاطب، فهم موسیقی و تجربههای موسیقایی غافل نبوده است. در این نوشتار کوشیدهایم با تحلیل عناصر مهم نظریۀ موسیقی ابنسینا همچون تخیل و محاکات و نیز با نظر به مبادی علم موسیقی در اندیشۀ او، مفهوم مخاطب و موسیقی ازمنظر وی را تبیین کنیم. نکتۀ مهم در پژوهش پیشِروی، این است که آنچه درباب مخاطب در نظریۀ موسیقی ابنسینا ذیل بحث دربارۀ محاکات، تخیل، موسیقی شعر، لذت و کراهت، فرهنگ و موسیقی وجود دارد، بدان منظور نیست که شیخالرئیس صرفاً بهجهت تکمیل مباحث خود در حوزههای مختلف موسیقی، دربارۀ مخاطب آثار موسیقایی نیز سخن گفته باشد؛ بلکه گفتههای وی در این زمینه، در منظومهای عقلانی همراه با روششناسی خاص او در این حوزه، با کل ساختار اندیشۀ فلسفیاش سازگار است و این مطلب نشان میدهد بوعلی بهنحو ضمنی و ازسر اتفاق، دربارۀ مخاطب سخن نگفته؛ بلکه اساساً در نظریۀ موسیقی او، مخاطب از جایگاهی ویژه برخوردار است. در این مقاله، دیدگاه ابنسینا درباب این موضوع را ذیل چهار بخش کلی بررسی کردهایم: محاکات و موسیقی، خیالانگیزیِ موسیقی، تأثیر موسیقی بر مخاطب و تأثیر مخاطب بر آثار موسیقایی. پژوهش پیشِروی با استفاده از شیوۀ توصیفی- تحلیلی و بهکارگیری مستقیم مجموعۀ متون دستاول ابنسینا، بهویژه آثار وی درزمینۀ علم موسیقی همچون جوامع علم موسیقی از ریاضیات شفا صورت گرفته است.
