ارزیابی و پهنهبندی پتانسیل فرسایش خاک با استفاده از شاخصهای ژئومورفومتری و رویکرد فازی در حوضه خیاوچای مشگینشهر
نویسندگان
1 گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایـران
2 گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایـران
3 گروه آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، نور، ایـران
4 گروه منابع طبیعی و عضو پژوهشکده مدیریت آب، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق ادربیلی، اردبیل، ایـران
doi
10.22034/jargs.2023.385049.1013چکیده
هدف: فرسایش بهعنوان یکی از مهمترین فرایندهای ژئومورفولوژیک، به دلیل خسارات قابل توجه مخصوصاً تخریب اراضی، کاهش حاصلخیزی و اثرات محیط زیستی بر اکوسیستمهای آبی بهعنوان یک مخاطره محیطی نیز مطرح است. در پژوهش حاضر پتانسیل فرسایش خاک در حوزه خیاوچای مشگینشهر با استفاده از شاخصهای ژئومورفومتری و رویکرد فازی پهنهبندی شده است.روش و داده: متغیرهای مورد استفاده در ارزیابی وضعیت فرسایش شامل شیب، جهت، انحنای سطح، طول دامنه، ضریب ناهمواری ملتون، توان آبراهه، تراکم زهکشی، شاخص رطوبت توپوگرافی، فاصله از آبراهه، پوشش گیاهی، بارش و سازندهای زمینشناسی بوده است. پس از تهیه لایههای اطلاعاتی، با توجه به نقش و میزان اثرگذاری در فرسایش با استفاده از توابع مختلف فازیساز همسان شدند. در ادامه ترکیب و رویهمگذاری شاخصها با عملگر گامای فازی در بستر GIS انجام شده است.یافتهها: نتایج نشان داد که حدود ۸/۴ درصد مساحت منطقه مورد مطالعه در کلاس با پتانسیل فرسایشی بسیار زیاد و حدود ۱۸/۷ درصد آن در کلاس با پتانسیل فرسایش زیاد واقع شدهاند که در قستهای میانی حوضه توزیع شدهاند. دلایل شرایط مساعد فرسایشپذیری این پهنهها را میتوان با وجود سازندهای زمینشناسی فرسایشپذیر، شیب زیاد، تراکم زهکشی بالا توجیه نمود. علاوه بر این، غالبیت جهتهای شیب جنوبی و غربی، طول بیشتر دامنهها و ضعف پوشش گیاهی از دیگر عوامل مؤثر بر پتانسیل بالای فرسایش در مناطقی با فرسایش بالا است. نتیجهگیری: شاخصهای مورد استفاده در این پژوهش، منعکسکننده وضعیت ژئومورفولوژیکی و هیدرولوژیکی منطقه مورد مطالعه است. تهیه نقشههای پتانسیل فرسایش گامی اساسی در راستای مدیریت و کاهش اثرات فرسایش محسوب میشود. نقشه فرسایش تهیه شده میتواند مبنای اولویتبندی مناطق از نظر اقدامات مدیریتی باشد.نوآوری، کاربرد نتایج: در این تحقیق از ترکیبی از شاخصهای ژئومورفومتریک و رویکرد فازی برای ارزیابی دقیق پتانسیل فرسایش خاک استفاده شده است. کاربرد عملی یافتههای مطالعه حاضر در راستای اولویتبندی مؤثر مناطق برای اجرای اقدامات کاهش فرسایش و حفاظت خاک در مدیریت اراضی است.
