بازگشت خطای مادی به خطای صوری؛ خواجه نصیر و قطب رازی در شرح کلام ابنسینا
نویسندگان
1 دانشیار فلسفه دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران
2 دانشجوی دکتری فلسفه دانشگاه فردوسی مشهد، خراسان رضوی، ایران
doi
10.30497/ap.2019.72927چکیده
مسأله پژوهشی این مقاله «خطای مادی» و «خطای صوری» است و نتیجه پژوهش این است که «خطای مادی بیمعناست و آنچه اصالتاً متصف به خطا و صواب میشود صورت است». نقطه آغاز پژوهش نیز تعریف خاص ابنسینا در منطق کتاب اشارات از دانش منطق است که در آن بحث از ماده، به ظرافت تمام حذف میشود. لازمه پذیرش حکم فوق این است که در مبحث مغالطات جایگاهی برای خطای مادی یافت نشود. خواجه نصیر در سازگاری با حکم فوق استادانه بساط خطای مادی را از میان اقسام مغالطات برمیچیند، اما در تقسیمبندیهای قطب رازی از بحث مغالطات خطای مادی مطرح است؛ بنابراین، تقسیمبندی او با حکم فوق مطابقت تام ندارد. قطب رازی بر اساس بداهت و ضرورت مبادی اول معرفت و خواجه نصیر بر اساس تأمل در مقدمات قیاس و قضایا و قول شارح، حکم کردهاند که در تطبیق با عالم خارج خطای مادی معنای محصل ندارد؛ اما آنچه در مباحث مادی منطق قدیم میآید، مباحثی کلی است و ملاک تطبیق ملاکهای کلی است که در حجت و قول شارح به دست میآید، ازاینرو تناقضی در میان نیست که متفکری حکم کند ماده اصالتاً متصف به خطا نمیشود و درعینحال مباحث مادی منطق قدیم را در آن حفظ کند.
