فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بررسی معناشناختی واژگان قرآن و تبیین ارتباط معنایی آن‌ها در شبکه ارتباطی با دیگر واژه‌ها، ازجمله مسائل مهم در فهم معارف وحیانی است. ازجمله واژه­هایی که لازم است شبکه معناییِ آن روشن شود «رجاء» است. مسئله این است که در آیات قرآن چه حوزه معنایی برای رجاء در نظر گرفته شده است؟ فرضیه تحقیق این است که مطابق قرآن کریم، محور شبکه معناییِ رجاء، رحمت و مغفرت الهی است. روش بررسی این مسئله در جمع‌آوری داده‌های تحقیق، توصیفی بوده و در به‌دست‌آوردن نتایج از رابطه جانشینی به‌عنوان یکی از روش‌های تحلیل شبکه معنایی استفاده شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد؛ رجاء و مشتقات آن در قرآن و نظر مفسران دست‌کم چهار معنای امید یا انتظار، تأخیر، ترس و ناحیه را دارد. جانشینان این واژه به‌حسب نوع رابطه‌ای که با رجاء دارند در سه دسته جانشینان مستقیم، مقابل و فحوایی قابل تقسیم‌اند. جانشینان مستقیم أمل، انتظار، امنیّه، طمع، توقّع، ترقب، لعلّ، عسی؛ و جانشینان مقابل قُنُوطُ، یأس، خوف، و خاب؛ و جانشینان فحوایی رحمت، مغفرت، بشارت و... هستند. این شبکه معنایی با نظر به بسامدِ واژگان جانشین در قرآن، نشان می‌دهد که قلب مفهومیِ شبکه معنایی رجاء در قرآن، اوصاف الهی بخصوص وصف مغفرت است و این امر نشان می‌دهد که امید صادقانه و واقعی، امیدی است که متعلق آن خداوند و غفران الهی باشد.