تفسیر کلامی و کیهانشناختی قرآن در اندیشۀ شهرستانی: مطالعة موردی سورۀ بقره
نویسندگان
1 دانشیار واحد مطالعات قرآنی، موسسه مطالعات اسماعیلی، لندن، انگلستان
2 دانشجوی دکتری مطالعات اسلامی، موسسه مطالعات اسلامی، دانشگاه مک گیل، مونترال، کانادا
doi
10.22067/jquran.2025.93790.1842چکیده
این مقاله به تحلیل رویکرد خاص تاج الدین محمّد شهرستانی در تفسیر سورۀ بقره میپردازد، مبتنی بر اثر تفسیری او، مفاتیح الاسرار ومصابیح الابرار. پژوهش حاضر به بررسی تعامل انتقادی شهرستانی با الهیات کلامی، خاصه براهین آن بر اعجاز قرآن، میپردازد و استدلال میکند این برهانها به دلیل ناممکن بودن، مانند لزوم معجزهای که آشکارا فراتر از توانایی بشر در تمام اعصار باشد، ناقصند. در عوض، عبارت شهادت را معجزۀ نهایی و انکارناپذیر می داند که مادامی که حقیقت آن به فهم انسان عرضه شود، مناقشه ناپذیر میگردد.این مقاله به تحلیل آموزۀ شهرستانی در باب ازلیت قرآن میپردازد و آن را با مواضع اشعری و معتزلی مقایسه میکند. شهرستانی از اشاعره به دلیل فاصلهگذاری میان کلام ازلی الهی و قرآن مُنزل، انتقاد میکند. دیدگاه خود او، متأثر از اندیشۀ اسماعیلی، بر هویت قویتر میان امر پیشاازلی و تجلی آن در قالب قرآن تأکید دارد، باوجود اذعان به روند تاریخی تدوین آن. همچنین، این مطالعه مفهوم حروف متعالی با تأثیرپذیری از اسماعیلیه و اهمیت کیهانشناختی آنها را بر میرسد و عالم امر را زبان زیربنای آفرینش می گیرد. نهایتاً، به بررسی فرشتهشناسی شهرستانی بهعنوان واسط میان عالم امر و خلق میپردازد و بر تلفیق حکمت نبوی و فلسفی تأکید میکند. نتیجه آنکه نظام تأویلی شهرستانی عمیقاً تحتتأثیر آموزههای اسماعیلی شکل گرفته و باهدف دستیابی به جامع الحکمتین - ادغام حکمت نبوی و فلسفی - رویکردی بدیل برای رویکردهای کلام سنتی عرضه می کند.
