تحلیل مضمون موضوع «فضل» در قرآن، با هدف شناخت دلالت و سنخ تربیتی آن
نویسندگان
1 استادیار گروه مبانی تعلیم و تربیت، دانشکدهٔ علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشجوی دکتری رشتهٔ مدرسی معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
4 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
doi
10.22067/jquran.2024.84862.1621چکیده
ادبیات دینی دریچهای است گشوده، رو به دنیای معانی و معارف تربیتی که گذر زمان رسیدن به ژرفای آن را برای بشر امروز دشوار ساخته است. ازاینرو سزاوار است گزارههای دینی-تربیتی، ژرفکاوانه مورد پایش قرار گیرند. در این نوشتار، موضوع «فضل» در قامت مقولهای تربیتی با روش «تحلیل مضمون» بررسی شده است. برایند کاربست روش تحلیل مضمون، استخراج مضامینی از گزارههای قرآنی است که در سه سطح «مضامین پایه» و «سازماندهنده» و «فراگیر»، «شبکهٔ مضامین» فضل را سامان داده است. براساس این تحلیل، «فضل خدا» کنشی پویا و بدون موازنه با عمل مخاطب است که بر بنیان لطفِ بسیار پروردگار به انسان محقق میشود. ارکان اصلی مواجهه بر مبنای فضل نیز عبارتاند از: مهربانی بسیار، گذشت، حمایتگری، امیدبخشی، اطمینانبخشی، خلوص و صداقت. ازاینرو، میتوان مواجههٔ فاضلانه را بهلحاظ سنخ روانشناختی-تربیتی، در گسترهای نزدیک به رویکردهای انسانگرایانه بازشناخت.
