طراحی اوراق اجاره آتی (موصوفه فی الذمه) مبتنی بر فقه امامیه
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مدیریت مالی، گروه مدیریت مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران
doi
10.30497/ifr.2025.248793.1983چکیده
1. مقدمه و هدفگسترش ابزارهای مالی اسلامی برای تأمین مالی طرحها، بهویژه در بازار سرمایه، از نیازهای اساسی نظام مالی محسوب میشود. در این میان، اوراق اجاره به دلیل انعطافپذیری ساختاری و اتکای آنها به داراییهای واقعی، جایگاه ویژهای در تأمین مالی طرحها یافتهاند. با وجود تنوع ابزارهای اجارهای در سایر کشورهای اسلامی، در بازار سرمایه ایران تاکنون تنها از اشکال محدود اوراق اجاره استفاده شده است. یکی از ابزارهای نوین در این حوزه، اوراق اجاره آتی (موصوفه فی الذمه) است که تاکنون در ایران عملیاتی نشده است. هدف این پژوهش، بررسی فقهی اوراق اجاره آتی و ارزیابی میزان انطباق آن با مبانی فقه امامیه، بهمنظور امکانسنجی استفاده از این ابزار در تأمین مالی طرحها است.2. مواد و روشهاپژوهش حاضر از نظر رویکرد، کیفی و از حیث هدف، کاربردی است و با روش توصیفی–تحلیلی انجام شده است. در این مطالعه، با بهرهگیری از منابع معتبر فقه امامیه، شامل کتب فقهی، آرای فقها و مستندات حقوقی، ماهیت اجاره آتی (موصوفه فی الذمه) مورد تحلیل قرار گرفته است. همچنین، مسائل فقهی مرتبط با صحت عقد، امکان پرداخت اجارهبها پیش از تحویل عین، قابلیت معامله در بازار ثانویه و چالش غرر در این نوع اوراق بررسی شده و در نهایت، ریسکهای عملیاتی مترتب بر انتشار این اوراق تحلیل گردیده است.3. یافتههای تحقیقیافتهها نشان میدهد که انعقاد قرارداد اجاره آتی (موصوفه فی الذمه) از منظر فقه امامیه صحیح بوده و اجاره منافع آتی با وصف رافع غرر، با عمومات صحت معاملات سازگار است. همچنین، در صورت توافق طرفین، پرداخت اجارهبها پیش از تحویل عین موضوع اجاره، فاقد اشکال فقهی بوده و امکانپذیر است. نتایج تحقیق همچنین حاکی از آن است که اوراق اجاره آتی، در صورت رعایت شرایط فقهی، قابلیت معامله در بازار ثانویه را دارا میباشند. با این حال، این اوراق با ریسکهای عملیاتی متعددی مواجهاند که مهمترین آنها شامل خراب شدن دارایی موضوع اجاره، عدم تحویل دارایی مطابق قرارداد و عدم انطباق دارایی تحویلی با اوصاف مندرج در زمان انتشار اوراق است.4. بحث و نتیجهگیریبر اساس نتایج پژوهش، اوراق اجاره آتی (موصوفه فی الذمه) از منظر فقه امامیه واجد مشروعیت بوده و میتواند بهعنوان ابزاری کارآمد در تأمین مالی طرحها مورد استفاده قرار گیرد. با این وجود، مدیریت ریسکهای عملیاتی از طریق پیشبینی شروط مناسب ضمن عقد و تبیین دقیق حقوق و تعهدات موجر و مستأجر، ضرورتی اجتنابناپذیر در طراحی این اوراق است. در صورت تحقق این الزامات، عملیاتیسازی اوراق اجاره آتی در بازار سرمایه ایران میتواند ضمن توسعه ابزارهای مالی اسلامی، به تأمین مالی طرحهای زیرساختی و تولیدی کمک شایانی نماید.
