چارچوب مفهومی برای حکمرانی محیط زیست در ابعاد چهارگانه: ساختاری، فرایندی، اجرایی و ارزشی
نویسندگان
1 گروه محیط زیست، دانشکده علوم فنون دریایی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایران.
2 گروه محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
3 گروه محیط زیست، دانشکده علوم فنون دریایی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایران.
4 گروه مدیریت و حسابداری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
5 گروه محیط زیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران، ایران.
doi
10.22059/jnrg.2026.405744.1067چکیده
با تشدید بحرانهای محیطزیستی و آشکار شدن ناکارآمدی الگوهای سنتی فرماندهی و کنترل، ضرورت گذار به سمت الگوهای نوین حکمرانی بیشازپیش نمایان شده است. بر این اساس پژوهش حاضر با هدف ارائه چارچوبی مفهومی و یکپارچه در ابعاد چهارگانه ساختاری، فرایندی، اجرایی و ارزشی انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و بر مبنای مرور نظاممند و فراترکیب مقالات معتبر جهانی در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۵، پس از غربالگری منابع، ۴۰ مقاله را بهصورت هدفمند انتخاب و با استفاده از نرمافزار MAXQDA در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل کرد. تحلیل محتوای منابع، به استخراج بیش از ۳۵۰ کد باز منجر شد که در قالب پنج مقوله محوری شامل زمینههای نهادی، فرایندهای حکمرانی، سازوکارهای اجرایی، پیامدها و اصول ارزشی بنیادین دستهبندی شدند. یافتههای پژوهش نشان میدهد حکمرانی اثربخش محیطی، محصول تعامل متقابل سه مؤلفه شفافیت، پاسخگویی و مشارکت عمومی است که در بستر ظرفیتهای نهادی، فناوریهای دادهمحور و انسجام چندسطحی معنا مییابد. تحلیل محتوای منابع به استخراج پنج مقوله محوری شامل زمینههای نهادی، فرایندهای حکمرانی، سازوکارهای اجرایی، پیامدها و اصول ارزشی بنیادین منجر شد و نتایج حاکی از آن است که پیوند سیاستهای شفافیت با نظامهای ارزیابی عملکرد و ابزارهای مالی سبز، علاوه بر بهبود کیفیت محیطزیست، موجب ارتقای عدالت محیطزیستی، مشروعیت سیاستها و اعتماد اجتماعی میشود. نوآوری اصلی این مطالعه در تلفیق همزمان ارزشها، ابزارها و فرایندها در قالب یک چارچوب نظاممند است که میتواند بهعنوان نقشه راهی برای بازطراحی سیاستهای محیطزیستی در اختیار مدیران کلان قرار گیرد.
