تدوین چارجوب اعتبار سنجی علم باز
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
10.22091/stim.2025.11544.2175چکیده
هدف: در دهۀ اخیر حوزۀ علم باز یک موضوع داغ در جامعۀ پژوهشی بوده است. از آنجایی که دانش علمی ممکن است در انحصار عدهای خاص قرار گیرد و دسترسی برای تمامی افراد جامعه محدود شود، نیاز به یک علم در گسترۀ جهانی احساس میشود که بدون محدودیت در اختیار همگان قرار گیرد، اما اعتبارسنجی چنین علمی همیشه یک چالش خواهد بود. لذا هدف این پژوهش تدوین یک چارچوب اعتبارسنجی برای علم باز براساس روش مرور نظاممند ادبیات موضوع است. روش: این پژوهش از نوع پژوهشهای کیفی است. برای انجام پژوهش از دو روش نظریۀ زمینهای (داده بنیاد) و مرور نظاممند استفاده شده است. برای اطمینان از روند انجام مرور نظاممند از راهنمای ارائهشده اکلی و شابرام (۲۰۱۰) استفاده شده است. جستوجوی منابع برای یافتن پژوهشهای انجامشده در خارج از کشور، پایگاههای اطلاعاتی ساینسدایرکت، اسکوپوس، وباوساینس و موتور جستوجوى گوگل اسکولار انجام شد. همچنین محقق با استفاده از سؤالات گسترده و کلی با مصاحبه به جمعآوری اطلاعات پرداخته و به توصیف و تحلیل دادهها مبادرت ورزیده است. جامعۀ آماری شامل کلیۀ اساتید صاحبنظر و افراد خبره در حوزۀ علم باز بوده که حداقل صاحب پنج تألیف یا اثر علمی در این زمینه باشند. تعداد 12 نفر با اشباع برای نمونه انتخاب شدند و برای سنجش پایایی نیز از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. یافتهها: یافتههای این پژوهش نشان داد علم باز، مشارکت جوامع مختلف را در پژوهشهای علمی از جمله علوم شهروندی و نوآوری باز ترویج میکند و اعتبارسنجی علم باز با هدف ترویج شفافیت، همکاری، و تکرارپذیری در پژوهشهای علمی و دادهها، به نتایج قابل اعتمادتر و تأثیرگذارتر منجر میشود که بهطور کلی به نفع جامعه است. اعتبارسنجی علمی باز ممکن است براساس معیارهای مختلف بسته به نوع و ماهیت پژوهش، نوع و ماهیت منبع، نوع و ماهیت دادهها، نوع و ماهیت انتشار، و همچنین هدف و روش اعتبارسنجی انجام شود. نتیجهگیری: بهطور کلی، فرایند اعتبارسنجی در چارچوب علم باز با هدف ارتقا شفافیت، تقویت همکاری، و افزایش تکرارپذیری در پژوهشها و دادههای علمی انجام میشود. این رویکرد در نهایت منجر به دستیابی به نتایج معتبرتر و اثرگذارتر میگردد که پیامدهای آن به سود جامعه علمی و عموم مردم است. در نهایت چارچوب اعتبارسنجی علم باز ساختاری است که برای ارزیابی و بهبود کیفیت، اعتبار، و شفافیت علم پژوهش استفاده میشود. چارچوب اعتبارسنجی علم باز ممکن است براساس معیارها، شاخصها، الزامات، استانداردها، روشها، و فرایندها تعریف و اجرا شود.
