فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: پژوهش و نوآوری مسئولانه، فرایندی شفاف و تعاملی است که طی آن بازیگران فعال در حوزه علم، فناوری و نوآوری جامعه با توجه به مقبولیت (اخلاقی)، پایداری و مطلوبیت اجتماعی، با هم و نسبت به هم از منظر فرآیند نوآوری و محصولات قابل ارائه، به منظور نهادینه‌سازی پیشرفت‌های علمی و فناورانه، نسبت به جامعه و رفع یا کاهش مسائل آن پاسخگو می‌شوند. با توجه به پیچیده‌تر شدن سیستم‌های اجتماعی و افزایش سطح مشکلات و مسائل آنها و نیاز جوامع به رفع مسائل مبتلابه، امروزه نقش پژوهش و نوآوری در حل مسائل و چالش‌های جامعه از اهمیت بسیاری برخوردار است. در این راستا، نقش دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها، اندیشکده‌ها و سایر مراکز علمی بسیار کلیدی است. پژوهش و نوآوری مسئولانه یک چارچوب سیاستی است که هدف آن همسویی پژوهش‌ها و نوآوری‌های فناورانه با ارزش‌های اجتماعی، درگیر کردن ذینفعان مختلف در گفتگوی چندبُعدی در مورد موضوعات کلیدی مانند اخلاق، آموزش علمی، دسترسی آزاد به علم، و مشارکت اجتماعی است. لذا، هدف این پژوهش، مطالعه مسیر تکامل مفهوم پژوهش و نوآوری مسئولانه و چگونگی تاثیرگذاری آن در رفع یا کاهش مسائل جامعه است.روش: پژوهش حاضر یک مطالعه جامع علم‌سنجی در حوزه نوآوری و پژوهش‌های مسئولانه است. در گام اول، با استفاده از داده‌های وب آو ساینس و تحلیل مقالات معتبر آی.اس.آی.[1] در سه دهه اخیر به بررسی مفهوم «نوآوری و پژوهش مسئولانه» پرداخته شده است. در گام بعدی پس از غربالگری‌های اولیه و شناسایی مقالات مرتبط از منظر عنوان، چکیده و محتوا، مقالات نهایی براساس بسته تحلیلی- فرآیندی با عنوان بیبلیومتریکس[2] در نرم‌افزار آر[3] تحلیل شدند. این بسته تحلیلی- فرآیندی، ابزاری برای تحقیقات کمّی در حوزه علم‌سنجی می‌باشد که برای تحلیل آماری مقالات استخراج شده از پایگاه‌های استنادی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این تحلیل‌های آماری که در مطالعه حاضر نیز بکار گرفته شده است، در حوزه‌های تحلیل همکاری‌های علمی محققان، کو-سایتیشن و هم‌افزایی‌های صورت گرفته میان فعالیت‌های علمی بوده است. در نهایت مبتنی بر ارزیابی کیفی مقالات منتخب و غربال شده، نتایج بدست آمده با نتایج تحلیل علم‌سنجی مقایسه شده و مفاهیم جدید معرفی شده‌اند.یافته‌ها: تحلیل‌های صورت گرفته در این مطالعه نشان می‌دهد که گروه‌های مختلفی وجود دارند که از حیث مسئولیت به هم وابسته هستند و بر اهمیت هم‌صدا بودن بین آن‌ها تأکید شده است. به‌علاوه، مفاهیم اساسی مانند مشارکت عمومی، پایداری، اخلاق، حکومت، و خود مفهوم پژوهش و نوآوری مسئولانه، مفاهیم تکاملی در این حوزه دانشی از ادبیات به‌شمار می‌روند. در این پژوهش، مقالات منتخب شناسایی شده از ابعاد مختلف متنی و ظهور مفاهیم جدید مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند و در نهایت، 33 مفهوم در 8 تِم مختلف شناسایی شد. همچنین براساس تحلیل علم‌سنجی و تحلیل رخداد واژه‌ها، 10 واژه پرکاربرد شناسایی شدند. در نهایت با یک بررسی مشترک، 5 مفهوم کلیدی برای این حوزه شناسایی و معرفی شده است. این 5 مفهوم شامل مشارکت عمومی، پایداری، اخلاق، حکمرانی، و پژوهش و نوآوری مسئولانه است.نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان داد که ادبیات پژوهش و نوآوری مسئولانه در سال‌های اخیر با روند قابل توجهی در حال رشد و تکامل است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند هم در سطح تحقیقات دانشگاهی و هم تجربیات بنگاهی، مسیر روشنی از تکامل حوزه نوآوری و پژوهش مسئولانه ارائه دهد و همچنین بینش‌های عمیقی از مسیر رو به تکامل حوزه پژوهش و نوآوری و مسئولیت آن در قبال جامعه مطرح کند. مطابق با نتایج بررسی‌های کمّی و علم‌سنجی این مطالعه، ظهور مفاهیمی همچون فناوری نانو و زیست‌شناسی مصنوعی، نشان‌دهنده گستره پژوهش‌های مسئولانه در بخش‌های فناورانه بوده و نشان‌دهنده گذار پارادایم‌های پژوهشی به سمت اخلاق‌مداری و توسعه پایدار است. همچنین این تحلیل‌ها به درک منشأ تاریخی، روندها و جهت‌گیری‌های آینده پژوهش و نوآوری مسئولانه کمک کرده و راهنمایی‌های ارزشمندی برای سیاستمداران و افرادی که به ترویج برنامه‌ریزی و سیاست‌های نوآورانه علاقمند هستند، ارائه می‌دهد.