مقایسه برخی خصوصیات فیزیکی-شیمیایی خاک در زیر اشکوب دو گونه گیاهی بادامشک و اشنان و بیرون از اشکوب در مراتع بجستان استان خراسان رضوی
نویسندگان
1 1. M.Sc. Graduated, Department of Nature Engineering and Medicinal Plants, Faculty of Agriculture, University of Torbat Heydarieh.
2 گروه مهندسی طبیعت و گیاهان دارویی، دانشگاه تربت حیدریه
3 3- Maryam Azarakhshi, Associate Professor, Department of Nature Engineering and Medicinal Plants, Faculty of Agriculture, University of Torbat Heydarieh, Torbat Heydarieh, Iran.
4 4.استادیار علوم مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی، بخش تحقیقات جنگلها و مراتع، yarireza1364@gmail.com :
doi
10.22069/jwsc.2026.23177.3781چکیده
سابقه و هدف: در سالهای اخیر، اکولوژیستها به بازخورد گیاه و خاک بهعنوان محرک پویایی جامعه گیاهی، بهویژه در زمینه جانشینی، تهاجم گیاهان و فرآیندهای اکوسیستمی مانند چرخه نیتروژن و کربن توجه ویژهای داشتهاند. گیاهان ماهیت فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی محیط خاک را تغییر میدهند تغییر در خصوصیات خاک منجر به تغییر عملکرد و واکنش گیاهان نسبت به یکدیگر شده و در نهایت منجر به تغییر در ترکیب و تنوع جامعه گیاهی میشوند. تاثیر گونههای گیاهی بر منابع خاک و فرآیندهای بیوژئوشیمیایی آن یکی از پدیدههای مهم اکولوژیکی بخصوص در مناطق خشک و نیمه خشک است. ارتباط بین گیاهان و خاک یک عامل اساسی در مدیریت و برنامهریزی اراضی است. گیاهان خاکهای زیر تاج پوشش خود را تحت تاثیر قرار میدهند و باعث عدم یکنواختی ویژگیهای خاک در فواصل مختلف میشوند. هدف از تحقیق حاضر بررسی تأثیر دو گونه گیاهی بادامشک (Amygdalus scoparia Spach) و اشنان (Seidlitzia rosmarinus (Ehreb)Bge ) بر برخی از خصوصیات فیزیکی-شیمیایی خاک مراتع بجستان، خراسان رضوی میباشد. گیاه اشنان در اثر تثبیت ماسههای روان در لابه لای شاخه و برگهای اشنان ایجاد تپهای نبکائی شده که شکلگیری این تپهها عامل بسیار مهمی در مهار طوفانهای شنی است. سرشاخههای این گیاه توسط دامهای بزرگ مانند شتر تعلف شده و به همین دلیل مراتع اشنانخیز چراگاه بسیار مناسبی برای پرورش شتر هستند. بادامشک در خاکهای عمیق و نیمه عمیق، سنگریزه دار و بر روی تشکیلات آهکی-سیلیسی در شیبهای ملایم کوهستانها میروید. درختچه بادام کوهی یکی از گونههای مقاوم و بومی کشور است به شرایط سخت محیطی و کم آبی، آن را سازگار با اقلیم گرم خراسان، تهران، یزد و چهارمحال و سیستان و بلوچستان، بختیاری پراکنش دارد. این گونه شاخص ارتفاع پایینتر از 2000 متر است که البته در کوهستانهای گرم و خشک به ارتفاعات بالاتر نیز میرسد. در سالیان اخیر درختچههای بادام کوهی دچار خشکیدگی شده و علیرغم زادآوری آسان، در برخی مناطق همچون جنوب استان خراسان در معرض تهدید آفات چوبخوار قرار گرفته است.مواد و روشها: مراتع بجستان در منطقه خشک و نیمه خشک قرار گرفته است و دو گونه بادامشک و اشنان از گونههای گیاهی غالب منطقه هستند که در طرحهای اصلاح و توسعه استفاده میشوند. برای انجام تحقیق، پس از مشخص کردن رویشگاه گیاهان اشنان و بادامشک از مجموع 20 نمونه خاک زیر سطح تاج پوشش پایههای گیاهی و بهصورت کاملاً تصادفی، اقدام به نمونهگیری از 20 نمونه برای هر گیاه از عمق 50-0 سانتیمتری سطح خاک و نیز از خاک منطقه شاهد شد. برای هر نمونه خاک خصوصیات فیزیکی از جمله بافت خاک، سنگ و سنگریزه و همچنین خصوصیات شیمیایی شامل اسیدیته، شوری، ازت کل، درصد مواد آلی، سولفات، درصد کلسیم، منیزیم، سدیم، پتاسیم و کلر با استفاده از روشهای موجود اندازهگیری شد. برای بررسی تفاوت خصوصیات خاک در زیر اشکوب خاک و بیرون از اشکوب از آزمون t مستقل استفاده شد.یافتهها: نتایج نشان داد بین مقدار هدایتالکتریکی، مادهآلی، کلسیم، منیزیم و کلر خاک زیرتاج پوشش گیاه شورپسند Se. rosmarinus و خاک بیرون از اشکوب منطقه اشنانزار اختلاف معنادار در سطح یک درصد وجود دارد. مقدار منیزیم (54/37 درصد)، کلر (18/5 پیپیام)، هدایتالکتریکی (44/55 میلیزیمنس بر متر)، مادهآلی (62/0)، کلسیم (86 پیپیام) در زیر تاج گیاه شورپسند بیشتر از بیرون از اشکوب است. بین مقدار اسیدیته، شن، رس، سیت (بهطور کلی بافت)، مقدار پتاسیم، سولفات، سدیم، ذرات بزرگتر از دو میلیمتر و مقدار نیتروژن خاک زیرتاج پوشش و بیرون از اشکوب گونه Se. rosmarinus اختلاف معناداری وجود ندارد. همچنین نتایج نشان داد بین مقدار اسیدیته، مادهآلی، کلسیم، منیزیم و پتاسیم خاک زیرتاج پوشش گونه Am. scoparia و خاک بیرون از اشکوب اختلاف معنادار وجود دارد و بین مقدار هدایتالکتریکی، شن، رس، سیلت، مقدار کلر، سولفات، سدیم، ذرات بزرگتر از دو میلیمتر و مقدار نیتروژن خاک زیرتاج پوشش و بیرون از اشکوب گونه Am. scoparia اختلاف معناداری وجود ندارد. مقدار مادهآلی (52/3 درصد)، پتاسیم (16/2 پیپیام)، کلسیم (24/4 پیپیام) و منیزیم (68/5 پیپیام) در زیر درختچه بادامشک بیشتر از بیرون از اشکوب و اسیدیته (1/7) در بیرون از اشکوب بیشتر از زیر درختچه است. اختلاف کلسیم بین خاک زیر اشکوب گیاه بادامشک و منطقه بیرون از اشکوب به طور متوسط 38/0 میلی اکی والان بر لیتر برآورد شد. اختلاف منیزیم بین خاک زیر تاج پوشش گیاه بادامشک و منطقه شاهد به طور متوسط 52/3 میلی اکی والان بر لیتر برآورد شد. در مورد پتاسیم نیز اختلاف آن در زیر تاج پوشش گیاه و بیرون از اشکوب 26/0 مییلی اکی والان اندازه گیری شد.نتیجه گیری: تاثیر گیاهان بر خاک متفاوت است. این تاثیرات میتواند هم مثبت و باعث بهبود وضعیت خاک و هم منفی و باعث تخریب و از بین رفتن خاک شود. بهطور کلی دو گونه اشنان و بادامشک تأثیر منفی و مخربی برخاک منطق و زیر اشکوب خود ندارند و با توجه به شرایط اکولوژیکی رویشگاه و شرایط رویشی گونههای مورد نظر میتوان جهت اصلاح و احیاء مراتع از این دو گونه استفاده کرد.تاج پوشش، ماده آلی، کلسیم، منیزیم، هدایت الکتریکیدر سالهای اخیر، اکولوژیستها به بازخورد گیاه و خاک بهعنوان محرک پویایی جامعه گیاهی، بهویژه در زمینه جانشینی، تهاجم گیاهان و فرآیندهای اکوسیستمی مانند چرخه نیتروژن و کربن توجه ویژهای داشتهاند. گیاهان ماهیت فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی محیط خاک را تغییر میدهند تغییر در خصوصیات خاک منجر به تغییر عملکرد و واکنش گیاهان نسبت به یکدیگر شده و در نهایت منجر به تغییر در ترکیب و تنوع جامعه گیاهی میشوند. تاثیر گونههای گیاهی بر منابع خاک و فرآیندهای بیوژئوشیمیایی آن یکی از پدیدههای مهم اکولوژیکی بخصوص در مناطق خشک و نیمه خشک است. ارتباط بین گیاهان و خاک یک
