بررسی نظریه مجهول المالک دانستن سپردههای بانک بر اساس بررسی خلق پول درون بانکی
نویسندگان
1 استادیار، فقه الااقتصاد، گروه فقه، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیهالسلام،تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه فقه، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق علیهالسلام، تهران، ایران
doi
10.30497/ifr.2025.248524.1973چکیده
1. مقدمه و هدفنهاد بانک و موضوع بانکداری بدون ربا همواره از مسائل مورد توجه فقیهان بوده و ابعاد گوناگون آن تحلیل شده است. یکی از مباحث اصلی، مسئله مالکیت بانک بر داراییهای خویش است. برخی از فقها با نقد ادله مالکیت اشخاص حقوقی، مالکیت بانکهای دولتی را مردود دانسته و اموال نزد آنها را در حکم «مجهولالمالک» قلمداد کردهاند؛ گروهی دیگر با پذیرش اصل مالکیت اشخاص حقوقی اما به دلیل فقدان متولی شرعی، معامله با بانک را غیرصحیح و اموال را مجهولالمالک تلقی کردهاند. هدف پژوهش حاضر، نقد این دیدگاهها با تکیه بر تحلیل فرآیند خلق پول در نظام بانکی و بررسی سه نظریه «واسطهگری مالی»، «ضریب فزاینده» و «خلق پول از هیچ» است.2. مواد و روشهااین تحقیق با روش مطالعه کتابخانهای انجام شده و منابع فقهی و اقتصادی مرتبط با موضوع مورد بررسی و تحلیل تطبیقی قرار گرفته است.3. یافتههای تحقیقنتایج نشان میدهد که حتی در فرض عدم پذیرش مالکیت اشخاص حقوقی و عدم مشروعیت متولی بانکی، با توجه به سازوکار خلق پول درونبانکی، نمیتوان وجهی برای مجهولالمالک دانستن اموال بانکی ارائه کرد. در نظام واسطهگری مالی، مجهولالمالک بودن سپردهها قابل طرح است، اما در نظام خلق پول درونبانکی ـ به دلیل ماهیت اعتباری پول و پیدایش همزمان بدهی و طلب ـ عنوان مجهولالمالک موضوعیت ندارد.4. بحث و نتیجهگیرینوآوری تحقیق در آن است که ادبیات پیشین، مسئله مجهولالمالک بودن اموال بانکی را عموماً بر اساس نگاه واسطهگری مالی تبیین کردهاند؛ در حالی که با لحاظ نظریه خلق پول درونبانکی، مسئله ماهیتاً تغییر میکند. بدین ترتیب، مجهولالمالک بودن سپردههای بانکی فاقد مبنای فقهی و حقوقی معتبر است و بازنگری در رویکردهای فقهی و حقوقی با توجه به واقعیتهای نظام بانکی ضروری مینماید.
