فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف: ریشه‌‌ شماری از کاستی‌‌ها و مشکلاتِ مربوط به مسئله‌‌یابی و انتخاب موضوع و بخشی از آسیب‌‌های پژوهش‌‌ها در حوزه‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی می‌‌تواند ناشی از نامشخص بودن مسائل و چالش‌‌های اساسی این رشته و عدم توجه به نیازها و زمینه‌‌های مطالعاتی فعلی و آینده‌ در این حوزه باشد. همین امر لزوم مطالعه و پژوهش در خصوص مسائل و نیازهای پژوهشی آینده در این رشته را روشن می‌‌سازد. در این راستا، پژوهش حاضر درصدد است تا به شناسایی مسائل و چالش‌های پیش‌رو و حوزه‌‌های مطالعاتی آینده در رشته‌ علم اطلاعات و دانش‌شناسی از دیدگاه متخصصان این حوزه بپردازد. روش: رویکرد پژوهش حاضر برحسب نوع داده‌ها کیفی بوده و برای گردآوری داده‌ها از مصاحبه‌‌ الکترونیک مبتنی بر پرسشنامه‌‌ باز-پاسخ استفاده شده است. جامعه مورد مطالعه شامل دانشجویان و دانش‌‌آموختگان دکتری، اعضای هیئت علمی دانشگاه‌‌های دولتی و آزاد و وابسته به پژوهشگاه‌‌ها در این حوزه در ایران بود. به منظور تعیین حجم نمونه، از روش نمونه‌‌گیری هدفمند استفاده شد. ملاک انتخاب نمونه‌‌ها، تمایل به شرکت در پژوهش و دارا بودن حداقل 5 سال سابقه‌‌ خدمت در مراکز آموزشی و پژوهشی مرتبط با حوزه‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی بود. با توجه به هدف نهایی پژوهش در خصوص مطالعه‌‌ مسائل و حوزه‌‌های موضوعی پیش‌رو در حوزه علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی، بررسی شد که افراد شرکت‌‌کننده در پژوهش تا حد امکان از سوابق پژوهشی مرتبط با مطالعه‌‌ موضوعات و زمینه‌‌ها پژوهشی رشته‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی، مسائل، نیازها و مشکلات این رشته به صورت‌‌های مختلف برخوردار باشند. در ادامه، با استفاده از روش نمونه‌گیری گلوله برفی، از افراد مذکور درخواست شد که در صورتی که افراد دیگری را می‌‌شناختند که در زمینه‌‌ مسائل، چالش‌‌ها و موضوعات رشته تجربیات یا دیدگاه‌‌هایی دارند، در پایان پرسشنامه، برای شرکت در مطالعه معرفی کنند. نمونه‌‌گیری تا جایی ادامه یافت که پژوهشگران براساس شاخص اشباع نظری به این نتیجه رسیدند که اطلاعات دریافتی از سوی شرکت‌کنندگان، تکرار همان مطالب قبلی و دارای هم‌‌پوشانی با آن‌‌هاست و اطلاعات مفهومی تازه‌‌ای در اظهارات آن‌‌ها یافت نمی‌‌شود. در نهایت، از نظرات 22 نفر از متخصصان علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی استفاده شد. برای تحلیل داده‌‌های کیفی و شناسایی مؤلفه‌‌ها از روش تحلیل تفسیری بهره گرفته شد. مدیریت و کدگذاری داده‌‌ها با استفاده از نرم‌افزار مکس کیودا 2020 صورت گرفت. جهت حصول اطمینان از پایایی نتایج، از روش پایایی بازآزمون (شاخص ثبات کدگذاری) استفاده شد که مقدار آن 83 درصد بدست آمد. یافته‌ها: تحلیل متون حاصل از مصاحبه با متخصصان حوزه علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی، به شناسایی 54 مسئله در این حوزه انجامید. بر طبق این یافته‌ها، بسیاری از چالش‌‌های شناسایی شده در پژوهش حاضر، تنها مختص رشته‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی نبوده و شماری از آن‌‌ها در سایر رشته‌‌ها به ویژه رشته‌‌های علوم انسانی و اجتماعی نیز مطرح هستند. منشأ برخی از این مشکلات به شرایط محیطی شامل عوامل اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، فناوری و غیره و به طور کلی، به سیاست‌‌گذاری‌‌ها و شرایط حاکم بر جامعه برمی‌‌گردند و برخی دیگر متأثر از شرایط حاکم بر خود رشته هستند. در میان مسائل و چالش‌‌های شناسایی شده، متخصصان علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی تأکید ویژه‌‌ای بر مسائل مربوط به آموزش و نظام‌ آموزش عالی داشتند. بیشترین مشکلات مطرح شده از سوی آن‌‌ها مربوط به وضعیت بروندادهای علمی این رشته بوده است. به‌علاوه، با توجه به روند سریع تحولات امروز و تداوم آن‌‌ها در آینده، یکی از مهم‌‌ترین نگرانی‌‌های متخصصان این رشته، توان همراهی و سازگاری با روند تحولات همه‌جانبه‌‌ و مدیریت آن‌‌ها در راستای رسیدن به اهداف و رسالت‌های خود است. حوزه‌‌های موضوعی آینده از سوی متخصصان این رشته در 10 محور اصلی شامل آموزش، پژوهش و تولید علم، مطالعات کاربران، سازماندهی اطلاعات، بازیابی اطلاعات، کتابخانه‌‌های مجازی، مدیریت دانش، خدمات اطلاعاتی، کتابداران و متخصصان اطلاعات، و مبانی نظری و فلسفی دسته‌‌بندی شدند. طبق نتایج حاصل از پژوهش حاضر در خصوص مسائل و حوزه‌‌های موضوعی آینده در رشته علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی، می‌‌توان اذعان داشت که به طور کلی، تمرکز مطالعات آینده در این حوزه بر 6 محور اصلی خواهد بود: مسائل مربوط به کاربران و تعامل آن‌‌ها با اطلاعات و نظام‌‌های اطلاعاتی؛ مباحث مرتبط با علم اطلاعات و مدیریت محتوا در بستر فضای مجازی، شامل سازماندهی داده‌‌های بزرگ و بازیابی محتوای دیجیتالی؛ آموزش دانش‌‌آموختگان و متخصصان اطلاعات برای اشتغال مؤثر در محیط‌‌های کاری متحول آینده و آمادگی برای کارآفرینی و خوداشتغالی؛ ارزیابی و توسعه‌‌ علم و پژوهش؛ توسعه‌‌ رابطه‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی با سایر رشته‌‌های مرتبط شامل علوم رایانه، فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، مدیریت؛ مطالعات آینده‌‌پژوهی و استفاده از دستاوردهای آن‌‌ها در جهت بهبود و همگامی با تحولات آینده؛ دیجیتال‌‌سازی و مجازی‌‌سازی کتابخانه‌‌ها و مراکز اطلاعاتی، خدمات و فعالیت‌‌های مرتبط با رشته‌‌ علم اطلاعات و دانش‌‌شناسی. نتیجه‌گیری: نتایج حاصل از پژوهش حاضر، از یک‌سو می‌‌تواند به سیاست‌‌گذاران و برنامه‌‌ریزان علمی، آموزشی و پژوهشی در راستای تخصیص منابع مالی به مسائل و موضوعات اساسی کمک کند و از سوی دیگر، راهگشای پژوهشگران در مسئله‌‌یابی و انتخاب موضوعات کاربردی و مسئله‌‌محور باشد. این نتایج همچنین می‌‌تواند زمینه را برای متولیان این رشته در راستای توجه به مسائل و چالش‌‌های پیش‌رو و برنامه‌‌ریزی برای هموار ساختن آن‌‌ها فراهم کند.