فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقالۀ حاضر تجربۀ «ترک دسته‌جمعی روستا» در ایران دورۀ قاجار را به روایت اسناد و مدارک تاریخی تشریح می‌کند. روستاییان در ایران در طول تاریخ، همواره در معرض تهدیدهای مختلف طبیعی و انسانی بوده‌اند که بسته به اقتضائات و شرایط و زمینه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، راه‌حل‌هایی برای مواجهه با آن‌ها برگزیده‌اند. یکی از پدیده‌های گزارش‌شده در روستاها که به‌ویژه سیاحان اروپایی به‌کرات از آن سخن گفته‌اند، ترک دسته‌جمعی روستا بوده که درنهایت، به تخریب و ویرانه‌شدن روستاها انجامیده است. در این مقاله، زمینه‌های زیست‌محیطی، فرهنگی و سیاسی و عوامل اثرگذار بر این موضوع بررسی می‌شود.تحقیق با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به‌ویژه سفرنامه‌های سیاحان اروپایی در دورۀ قاجار، به روش اسنادی-تاریخی انجام شده است.اسناد و مطالعات تاریخی نشان می‌دهد شیوه‌های واکنش جامعۀ روستایی ایران در مواجهه با زیاده‌خواهی‌ها و تعدی‌های تاریخی دستگاه حاکم (مانند خراج‌ها، مالیات‌ها، سوروسات‌ها و پیشکش‌ها)، از پنهان‌کاری و چانه‌زنی تا فرار و حتی ترک دسته‌جمعی روستا، در نوسان بوده است.در کنار عوامل و مخاطرات طبیعی و برخی عوامل انسان‌ساز، اقدامات و اجحاف‌های صورت‌گرفته از سوی حکومت‌ها موجب مهاجرت و فرار دسته‌جمعی روستاییان از آبادی خود شده یا آن‌ها را به زندگی مبتنی بر کوچ وادار کرده است. سهولت دسترسی به آبادی جدید و آشنایی و انس با فرهنگ چادرنشینی، دشواری این مهاجرت‌ها را برای آنان قابل‌تحمل می‌کرده است.