تعارض گفتمان رسمی و واقعیت نسلی در جامعهپذیری جنسیتی نوجوانان ایرانی (تحلیل محتوای کتب مدیریت خانواده و سبک زندگی و بررسی خوانش دانشآموزان دختر از آن)
نویسندگان
1 گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22059/jisr.2025.397829.1636چکیده
این پژوهش به مطالعۀ جامعهپذیری جنسیتی در دو کتاب درسی «مدیریت خانواده و سبک زندگی» ویژه دختران و پسران پایۀ دوازدهم و ارزیابی خوانش دانشآموزان دختر از محتوای جنسیتی کتاب ویژه دختران میپردازد. هدف این پژوهش تحلیل محتوای این کتب بهعنوان ابزار جامعهپذیری رسمی، باتأکید بر بازنمایی ارزشها، نقشها، و روابط قدرت جنسیتی است و مطالعه و تیپشناسی واکنش غالب دانشآموزان دختر بهعنوان گروه هدف نسبت به محتوای کتاب است.روش پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی استقرایی و مصاحبۀ عمیق با ده نفر از دانشآموزان است و دادهها با استفاده از نرمافزار MaxQDA کدگذاری و تحلیل شدهاند.یافتهها نشان میدهد ساختار معنایی کتب مبتنی بر نگاه ذاتگرایانه به جنسیت است که به بازتولید نقشهای سنتی جنسیتی منتهی میشود. خوانش دانشآموزان دختر از کتاب ویژۀ دختران منطبق بر نتایج تحلیل محتوای کتاب است. آنها معتقدند هدف کتاب بازتولید معنای زنانگی و مردانگی منطبق بر نظام جنسیتی سنتی و به حاشیه راندن کنشگری اجتماعی فعال زنان است. از اینرو نسبت به محتوای کتاب واکنشهای انتقادی، اعتراضی و مقاومتآمیز نشان دادهاند که شکاف ارزشی میان گفتمان رسمی مدرسه و زیستجهان آنان را برجسته میکند.این پژوهش نشان میدهد که بازنگری در محتوای آموزشی جنسیتی برای همخوانی با تحولات فرهنگی اجتماعی و حفظ تأثیرگذاری برنامۀ درسی آشکار در فرآیند جامعهپذیری جنسیتی ضروری است.
