فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سده 12ق از پرآشوب‌ترین ادوار تاریخ ایران به شمار می‌آید؛ دوره‌ای که با جنگ‌های داخلی و خارجی، سقوط پیاپی حکومت‌ها و فروپاشی ساختار قدرت همراه بود. در این میان، دیوان استیفا به عنوان محور اصلی نظام مالی و نظارت بر درآمدهای ایالتی، بیش از سایر نهادهای دیوانی از پیامدهای جنگ آسیب دید. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و براساس منابع دست اول، به بررسی بازشناسی پیوند میان جنگ، فروپاشی نظم اداری و نظامی‌سازی تدریجی دیوان‌سالاری پرداخته و به این پرسش می‌پردازد که جنگ چه تأثیری بر ساختار و عملکرد دیوان‌سالاری ایرن به‌ویژه دیوان استیفا در سده 12ق داشته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که جنگ موجب فروپاشی نظام مالی صفوی و از میان رفتن نظارت دیوان استیفا بر ایالات شد؛ جریان منظم مالیات‌ستانی به سازوکاری مبتنی بر اقتدار نظامی تبدیل شد. با گسترش منازعات، نظامیان به جای دیوانیان در ساختارهای اداری و مالی نفوذ یافتند؛ تمرکز مالی در خدمت ارتش قرار گرفت و دیوان استیفا از نهادی محاسبه‌گر به ابزار تأمین هزینه‌های نظامی بدل شد. جنگ بر جایگاه مستوفیان نیز تأثیری مستقیم بر جای گذاشت؛ تقسیم وظایف و نظارت سخت‌گیرانه، امنیت شغلی آنان را از میان برد و موجب شد در قالب کارگزاران سیاسی و دیپلماتیک به کار گرفته شوند.