نوآوری در خطمشیگذاری عمومی با بهرهگیری از بلاکچین: تحول در دولت دیجیتال
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه مدیریت دولتی، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
2 استاد، گروه مدیریت، دانشکدۀ مدیریت و اقتصاد، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
3 استادیار، گروه مدیریت دولتی، دانشکدۀ مدیریت، دانشگاه ولایت، ایرانشهر، ایران.
4 دانشیار، گروه خطمشی و ادارۀ امور عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.22059/jipa.2025.397374.3725چکیده
هدف: دولت دیجیتال، رویکردی راهبردی برای ارتقای شفافیت، مشارکت شهروندان و کارایی در ارائۀ خدمات عمومی بهشمار میرود. در پی افزایش انتظارات عمومی و تحول در استانداردهای دیجیتال، فناوری بلاکچین بهعنوان یک فناوری تأثیرگذار با ویژگیهایی چونعدم تمرکز، بسیار امن، شفاف و تغییرناپذیر در دادهها مطرح شده است. این ویژگیها، بلاکچین را به عاملی کلیدی در پیشبرد دولت دیجیتال و نوآوری در خطمشیگذاری عمومی تبدیل کردهاند. با این حال، پیادهسازی این فناوری در کشورهای در حال توسعه با چالشهایی همراه است. در ایران نیز، با وجود تلاش در مسیر دولت دیجیتال، کاربرد بلاکچین در خطمشیگذاری عمومی هنوز محدود باقی مانده است. این پژوهش با استفاده از رویکرد تحلیل اهمیت ـ عملکرد، به شناسایی مزیتها، موانع و زیرساختهای لازم برای استقرار بلاکچین در بخش عمومی ایران میپردازد.روش: پژوهش حاضر با استفاده از روش تحقیق کیفی و تحلیل مضمون انجام شده است. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته با ۱۳ نفر از خبرگان منتخب در حوزۀ بلاکچین و خطمشی عمومی، شامل مدیران فناوری و استادان دانشگاه، گردآوری شد. تحلیل دادهها با استفاده از روش تحلیل تماتیک بر اساس چارچوب برون و کلارک (۲۰۰۶) و با رویکرد تحلیل مضمون استقرایی انجام شد؛ بدین معنا که مضامین بهصورت دادهمحور و بدون اتکا به چارچوب نظری از پیشتعیینشده استخراج شدهاند. مضامین استخراجشده، پایۀ طراحی پرسشنامهای ساختارمند قرار گرفت که بخش کمی پژوهش را شکل داد. این پرسشنامه با استفاده از روش تحلیل اهمیت ـ عملکرد (IPA) و مقیاس لیکرت چهاردرجهای ارزیابی شد. در نهایت، ارزیابی نهایی توسط پانلی از متخصصان خطمشی عمومی، فناوری اطلاعات و بلاکچین انجام گرفت تا اولویتبندی عوامل کلیدی ممکن شود.یافتهها: تحلیل تماتیک دادههای کیفی به استخراج ۲۲۱ مضمون پایه، ۳۰ مضمون سازماندهنده و ۱۰ مضمون فراگیر منجر شد که در حوزههایی چون شفافیت، اعتمادسازی، تمرکززدایی، امنیت، کارآمدی، ابعاد اقتصادی و ژئوپولیتیکی، نوآوری، چالشها و زیرساخت دستهبندی شدند. ارزیابی کمّی با روش تحلیل اهمیت ـ عملکرد نشان داد که مؤلفههایی نظیر شفافیت، امنیت داده و کاهش فساد، با وجود اهمیت زیاد، بهدلیل محدودیتهای فنی و سازمانی و سیاسی، عملکرد ضعیفی دارند. در مقابل، دسترسی عمومی به اطلاعات و کاربرد قراردادهای هوشمند، از عملکرد مطلوبی برخوردار بودند و بهعنوان نقاط قوت شناسایی شدند. همچنین، مؤلفههایی مانند تمرکززدایی قدرت و همکاریهای بینالمللی، هرچند در مراحل ابتدایی توسعهاند، پتانسیل راهبردی شایان توجهی دارند.نتیجهگیری: فناوری بلاکچین نهتنها یک نوآوری فناورانه، بلکه ابزاری تأثیرگذار بر خطمشیگذاری عمومی است که میتواند شفافیت، امنیت داده و کاهش فساد را در چارچوب دولت دیجیتال ارتقا دهد. این پژوهش با رویکرد آمیخته و تحلیل تماتیک، ابعاد کلیدی همچون اعتمادسازی، تمرکززدایی و الزامات زیرساختی را در کاربست بلاکچین در بخش عمومی شناسایی کرده است. یافتههای تحلیل اهمیت ـ عملکرد نشان میدهد که با وجود عملکرد مطلوب بلاکچین در حوزههایی مانند ثبت اسناد و قراردادهای هوشمند، چالشهایی نظیر محدودیتهای فنی، کمبود نیروی متخصص، مقاومت سازمانی و خلأهای قانونی، مانع از بهرهبرداری کامل از ظرفیتهای آن شدهاند. بر این اساس، تدوین سیاستهای منسجم، توسعۀ زیرساختهای فنی و تقویت همکاریهای بینبخشی برای بهرهگیری مؤثر از بلاکچین ضروری است. با توجه به موانع موجود، این فناوری از پتانسیل راهبردی بسیار خوبی برای ارتقای کیفیت، کارایی و شفافیت حکمرانی دیجیتال در ایران و سایر کشورهای در حال توسعه برخوردار است.
