نگاشت دانش و فراترکیب مطالعات ظرفیت خطمشیگذاری با استفاده گراندد تئوری
نویسندگان
1 استادیار، گروه مدیریت، مؤسسۀ آموزش عالی امام جواد (ع)، یزد، ایران.
2 دانشیار، گروه مدیریت شهری، دانشکدۀ مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
3 استاد، گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.
doi
10.22059/jipa.2025.399464.3746چکیده
هدف: پیچیدگی خطمشیگذاری موجب توسعۀ مفهوم ظرفیت خطمشیگذاری شده است. در این زمینه مطالعات زیادی انجام شده و ظرفیت خطمشیگذاری بررسی و به موضوعات و وجوه مختلف آن توجه شده است؛ اما این مفهوم، هنوز در تعریف و کارکرد ابهام دارد. بنابراین لازم است که مطالعات در این حوزه، بهصورت جامع بررسی شود تا ضمن ترسیم روند و نگاشت دانش مطالعات، دیدگاه مناسب و جامعی از وضعیت پژوهشهای انجامشده بهدست آید و شکافهای موضوعی تحقیقات علمی کشف شود. این مقاله، بهدنبال درک روشنتر و جامع از نتایج مطالعات ظرفیت خطمشیگذاری با ترسیم نقشۀ دانش و فراترکیب مطالعات ظرفیت خطمشیگذاری، برای رسیدن به توزیع زمانی مقالهها و حوزههای علمی مرتبط با مطالعات ظرفیت خطمشیگذاری، نقشۀ نگاشت کلمات کلیدی مطالعات ظرفیت خطمشیگذاری، شناسایی عوامل مؤثر بر ظرفیت خطمشیگذاری و در نهایت، ترسیم مدل مفهومی و پارادایمی ظرفیت خطمشیگذاری است. روش: در این مقاله با استفاده از روش علمسنجی و با بهرهمندی از الگوریتمهای مبتنی بر تحلیل شبکه، در نرمافزار وسویور، به تحلیل و ارزیابی مطالعات در پایگاههای ساینس دایرکت، گوگل اسکالر، اسکوپوس، سیویلیکا، مگایران و نورمگز پرداخته شد. با جستوجوی عبارت ظرفیت خطمشیگذاری در عنوان، چکیده و کلیدواژه، مقالهها انتخاب شدند. در بررسی اولیه، تعداد کل ۸۴۲ مقاله، به تفکیک ۸۱۹ مقالۀ انگلیسی و ۲۳ مقاله فارسی یافت شد و بعد از پالایش و حذف مقالههای نامرتبط، ۲۵۰ مقاله (۲۴۱ مقالۀ انگلیسی و ۹ مقالۀ فارسی) برای تجزیهوتحلیل مطالعات انتخاب و مبتنی بر گامهای روش فراترکیب و با استفاده از روش گراندد تئوری، به ترکیب و تحلیل مطالعات پرداخته شد. یافتهها: نتایج بررسی ۲۵۰ مقالۀ مرتبط نشان داد که مقالههای موجود در این زمینه را میتوان به شش دسته طبقهبندی کرد: ۱. مفهومسازی ظرفیت خطمشیگذاری؛ ۲. عوامل مؤثر بر ظرفیت خطمشیگذاری و ارتقای آن؛ ۳. چالشهای ظرفیت خطمشیگذاری؛ ۴. اثرها و کاربرد ظرفیت خطمشی؛ ۵. معیارهای ظرفیت خطمشیگذاری و ارزیابی آن؛ ۶. تحلیل نظام حکمرانی براساس ظرفیت خطمشیگذاری. همچنین در احصای عوامل مؤثر بر ظرفیت خطمشی، از طریق روش گراندد تئوری، ۲۹۹ کد باز و ۱۶ کد محوری شناسایی شد. بررسی مطالعات نشان داد که علاوهبر شایستگی و قابلیت، سطح خطمشیگذاری نیز مهم است. همچنین براساس ابرواژگان در شایستگی، علاوهبر شایستگیهای تحلیلی، عملیاتی و سیاسی، شایستگی نوآوری نیز باید در کانون توجه قرار گیرد؛ به همین دلیل، در این مقاله ظرفیت نوآوری و همچنین ظرفیت محلی، ملی و بینالمللی به انواع ظرفیتهای موجود اضافه شد که در این راستا ۳۶ نوع ظرفیت خطمشی ناشی از تلاقی شایستگیها، قابلیتها و سطوح شناسایی شد. ظرفیت نوآوری یکی از ظرفیتهای جدید و مهم است. با این حال، طبق نقشۀ دانش مطالعات، تأکید بیشتر مقالهها بر ظرفیت فردی، سیاسی و تحلیلی بوده است هرچند در مطالعات اخیر، بر نقش سایر ظرفیتها، بهخصوص ظرفیت نوآوری تأکید شده است. همچنین، طبق نقشۀ دانش ترسیم شده بین ظرفیت خطمشی، کیفیت خطمشیگذاری، حکمروایی و توسعه، تعامل وجود دارد. بررسی مطالعات نشان داد که فرایند خطمشیگذاری شامل سه مرحلۀ تجزیهوتحلیل و تدوین خطمشی، اجرای خطمشیگذاری، ارزیابی و نظارت بر اجرای خطمشی است که بهصورت چرخهای و بازخوردی است و این خود درک آن را پیچیده و چالش برانگیز میکند. نتیجهگیری: یافتههای این مقاله نشان میدهد که یکی از عوامل مهم در خطمشیگذاری، ظرفیت خطمشی است؛ از این رو خطمشیگذاران بایستی برای ارتقای آن، ۳۶ نوع ظرفیت را شناسایی و عوامل آن را ارتقا دهند. همچنین بایستی به چالشهای خطمشیگذاری هم در فرایند تدوین، اجرا و بازنگری و هم به تعامل و چرخۀ ارتباط بین انواع ظرفیتها توجه کنند.
