واکاوی مفهوم آمیخته ابزار خطمشی عمومی و معیارهای طراحی آن با روش فراترکیب
نویسندگان
1 دکتری، مدیریت سیاستگذاری، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه رهبری و سرمایۀ انسانی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه خطمشی و ادارۀ امور عمومی، دانشکده مدیریت دولتی و علوم سازمانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.22059/jipa.2025.390995.3655چکیده
هدف: امروزه ابزارهای خطمشی عمومی، بهعنوان یکی از اجزای کلیدی در نظامهای حکومتی شناخته میشوند. یکی از چالشهای اصلی در طراحی خطمشی، انتخاب ابزارهای خطمشی یا ترکیبی از ابزارهای مناسب برای کار است. بدینمنظور، هدف این پژوهش، تبیین مفهوم آمیخته ابزار خطمشی و شناسایی معیارهای طراحی آن است. این مطالعه بهدنبال پُرکردن خلأ موجود در ادبیات این حوزه و ارائۀ چارچوبی جامع برای طراحی و اجرای مؤثر آمیخته ابزارهای خطمشی است. روش: پژوهش حاضر یک مطالعه کیفی است که با استفاده از روش فراترکیب اجرا شده است. فراترکیب روشی است که یافتههای پراکندۀ مطالعات پیشین را در راستای ارائۀ چارچوب مفهومی جدید با یکدیگر تلفیق میکند. جامعۀ آماری این پژوهش، مطالعات پژوهشی قبلی است که پس از جستوجو و یافتن منابع موجود، از طریق بررسی و ارزیابی عنوان، چکیده و محتوای منابع یافتشده، منابع مناسب بهعنوان نمونههای پژوهش انتخاب شدند. بهعلاوه، برای تجزیهوتحلیل و ترکیب دادهها و گزارش نتیجۀ نهایی این پژوهش، از روش تحلیل مضمون استفاده شده است. این روش به پژوهشگران امکان میدهد تا با رویکردی نظاممند، دادهها را تحلیل و ترکیب کنند. یافتهها: یافتهها نشان داد که در ادبیات، سه نوع تئوری انتخاب ابزار وجود دارد که هر یک معیارهای متفاوتی را برای انتخاب ابزارها ارائه میدهد. در سالهای اخیر، تئوری آمیختۀ ابزار خطمشی عمومی در کانون توجه قرار گرفت. این تئوری بر استفاده از ترکیبی از ابزارها برای دستیابی به اهداف خطمشی تأکید میکند و نشان میدهد که دستیابی به اهداف خطمشی، فقط با بهکارگیری یک نوع ابزار امکانپذیر نیست. با این حال، یافتهها نشان داد که هنوز در تعریف دقیق مفهوم آمیختۀ ابزار خطمشی و تعیین معیارهای طراحی آن، اتفاق نظری بین محققان وجود ندارد. علاوهبراین، طراحی آمیختۀ ابزارهای خطمشی عمومی، فرایندی پیچیده است و به توجه به معیارهای گوناگون و در نظر گرفتن همزمان عوامل درونی و بیرونی نیاز دارد. براساس یافتههای این پژوهش، مهمترین معیارهای طراحی آمیختۀ ابزار خطمشی عبارتاند از: کارایی، اثربخشی، امکانپذیری اجرایی، عدالت، سازگاری و انسجام بین ابزارها. نتیجهگیری: برای دستیابی به خطمشیهای مؤثر و پایدار، باید از ترکیبی از ابزارهای خطمشی استفاده کرد و معیارهای طراحی را بهطور جامع و نظاممند در نظر گرفت. این رویکرد میتواند به بهبود عملکرد خطمشیها و کاهش چالشهای اجرایی کمک کند. این پژوهش با پوشش گستردهای از ادبیات انتخاب ابزار و ارائۀ تحولات نظری جدید، تلاش میکند تا خلأ موجود در ادبیات این حوزه در کشور را پسر کند. نتایج این مطالعه میتواند بهعنوان راهنمایی برای سیاستگذاران و دستاندرکاران در طراحی و اجرای خطمشیهای عمومی مؤثر استفاده شود. این پژوهش نه تنها به توسعۀ ادبیات نظری در این حوزه کمک میکند، بلکه راهکارهای عملی برای بهبود فرایند طراحی و اجرای خطمشیها ارائه میدهد. با توجه به پیچیدگیهای موجود در طراحی خطمشیها، این مطالعه بر اهمیت توجه به معیارهای چندگانه و هماهنگی بین ابزارها تأکید میکند.
