توسعه الگوی یکپارچه برنامهریزی و مدیریت در مناطق آزاد با تأکید بر فشارهای محیط زیستی
نویسندگان
1 استادیار، گروه برنامهریزی محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری تخصصی، گروه برنامهریزی محیط زیست، پردیس بینالمللی ارس، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استاد، گروه برنامهریزی محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.22059/jipa.2023.366838.3412چکیده
هدف: منطقه آزاد ارس که با مناطق حفاظت شده ارسباران، پناهگاه حیات وحش کیامکی و منطقه حفاظت شده دیزمار محصور شده است، معضلات و مشکلات محیط زیستی بسیاری دارد که یکی از آنها در نظر نگرفتن اصول محیط زیستی منطقه در توسعه اقتصادی است. به همین دلیل امکان تحقق توسعه شهری پایدار و یکپارچه را در این منطقه با مشکلات زیادی مواجه کرده که از مرحله تهیه طرح تا اجرا را شامل میشود. با توجه به اینکه منطقه مورد مطالعه، در شمال غربی کشور، بهعنوان پل ارتباطی با منطقه قفقاز و اروپای شرقی، میتواند برای توسعه روابط اقتصادی نقش مهمی ایفا کند، پژوهش حاضر با هدف مدیریت یکپارچه شهرهای منطقه آزاد ارس با محوریت مدیریت محیط زیست (طبیعی، انسانی و فیزیکی) طراحی شده است. روش: این پژوهش بهلحاظ هدف بنیادی است؛ زیرا در پی ارائه و توسعه الگوی برنامهریزی محیط زیست، در خصوص مدیریت یکپارچه شهری مناطق آزاد و بهطور خاص، منطقه آزاد ارس است. همچنین کاربردی است؛ زیرا الگوی پیشنهادی در منطقه آزاد ارس اجرا شده است. جامعه آماری پژوهش حاضر مدیران، مسئولان و کارشناسان تصمیمگیر منطقه آزاد ارس، به تعداد۲۹۰ نفر بود. واحد تحلیل در این پژوهش سازمانهای دولتی و خصوصی در منطقه آزاد ارس، نظیر سازمان منطقه آزاد، اداره منابع طبیعی و محیط زیست، بنیاد مسکن، اداره آب و فاضلاب بود. شیوه نمونهگیری، بهصورت نمونهگیری تصادفی طبقهبندی انجام گرفت و حجم نمونه ۱۶۶ نفر بود که این تعداد، از بین مدیران، مسئولان و کارشناسان تصمیمگیر در شهرهای جلفا، نوردوز، قلیبیگلو و خدا آفرین انتخاب شدند. ابزار گردآوری اطلاعات، به دو شیوه کیفی (کتابخانهای) و کمّی (پرسشنامه محققساخته پاسخ بسته) و ابزار تحلیل اطلاعات نیز، نرمافزارهای اسپیاساس نسخۀ ۲۳ و تاپسیس فازی بود. یافتهها: بر اساس برنامهریزی مدیریت بحران در منطقه، کلیه نقاط ضعف و تهدیدهای مدیریت محیط زیست یکپارچه در منطقه بهعنوان فشار شناخته شدند و تمامی آنها (بهجز دو عامل وجود مسئله بیکاری و وجود فضاهای ناامن در شهر و پیامد آنها و قاچاق کالا یا تردد غیرقانونی از مرز، شامل قاچاق کالاهای مصرفی و مواد سوختی در حد متوسط قرار داشتند که در شرایط قبل از وقوع بحران است)، در شرایط اضطراری و در مرحله تغییر وضعیت قرار داشتند. نتایج آزمون تاپسیس فازی نشان داد که تخریب مناطق محیط زیستی حساس بهمنظور توسعه اقتصادی، تغییر کاربری اراضی محیط زیستی بهمنظور ایجاد اشتغال، سوءاستفاده کشورهای همجوار در خصوص ایجاد آلودگی در مناطق بهدلیلعدم وجود تفکر حفاظت از محیط زیست در مدیران منطقه، از مهمترین تأثیرهای فشارهای محیط زیست شهری در شرایط اضطراری هستند. نتیجهگیری: نتایج این پژوهش در دو بخش برنامهریزی مدیریت بحران و برنامهریزی اقتضایی ارائه شد. بر اساس نتایج بهدست آمده و نقش مناسب تعدیل اثرهای اقتصادی و اجتماعی بر توسعه یکپارچه محیط زیست منطقه آزاد ارس از طریق هماهنگی بین سازمانها، بسترسازی و وحدت فرماندهی، پیشنهادهایی ارائه شد که یکپارچگی درونسازمانی، نهادی و برنامهای را دربرمیگیرد.
