فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

از جمله احادیث مورد توجه علمای شیعه، روایت «نزول قرآن بر حرف واحد» است که در طول قرون، مبنای تحلیل‌های گوناگون دربارهٔ ماهیت قرائات قرآنی قرار گرفته است. با آنکه تا قرن دهم هجری، تواتر قرائات سبع نزد علمای شیعه پذیرفته‌شده بود، از این زمان ذهنیتی در میان برخی اخباریان و سپس اصولیان پدید آمد که این حدیث را در مقام نفی تعدد قرائات نازل‌شده از سوی خداوند تلقی کردند و بدین‌سان، باب انکار تواتر قرائات سبع در فضای علمی شیعه گشوده شد. اگر توجه شود که این حدیث تنها مستند کسانی است که قایل به نزول قرآن با یک قرائت‌اند، آنگاه فهم دقیق مقصود آن، نقش تعیین‌کننده‌ای در حل این نزاع خواهد داشت. مقالهٔ حاضر با تحلیل قراین داخلی (مقالیه) و خارجی (حالیه)، نشان می‌دهد که هدف این حدیث، نه نفی وحیانی بودن قرائات متعدد، بلکه رد برداشت نادرستی از حدیث نبوی «نزول قرآن بر هفت حرف» بوده؛ برداشتی که گمان می‌کرد پیامبرˆ اجازهٔ مترادف‌گویی در الفاظ قرآن را داده است. با زوال تدریجی این برداشت در قرون دوم و سوم هجری، زمینه‌های صدور حدیث «بر حرف واحد» نیز از اذهان محو شد. روشن‌شدن این زمینه‌ها نشان می‌دهد که شیعه از عصر پیامبرˆ، وجود قرائات متعدد نازل‌شده از سوی خداوند را پذیرفته بود، و انکار برخی علمای متأخر ناشی از سوء ‌تفاهمی تاریخی در فهم روایت بوده است.