بررسی منظومۀ «انتقامنامه» از طغانشاه بن نظام قمی شاهرودی
نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه قم
2 فارغ التحصیل دکتری از دانشگاه قم
doi
10.22034/shistu.2025.2057659.2521چکیده
«ضریرنامه» یا «انتقامیه» یکی از منظومههای ارزشمند و کمتر شناختهشدهی ادب فارسی است که توسط طغانشاه بن نظام قمی شاهرودی در سدهی نهم هجری و در قالب وزنی متقارب، در قریب 600/1 بیت سروده شده است. این منظومه با روایت حرکت کاروان اسیران کربلا به سوی شام آغاز میشود و به قیام ضریر خزاعی، محمد حنفیه و یاران آنها ـ از جمله ابراهیم اشتر، عمر بن علی، فضل بن جعفر طیّار، طغان و دیگران ـ علیه عاملان انتقال امام سجاد و اسیران کربلا میپردازد. در ادامه، نبردهای این پهلوانان با شخصیتهایی همچون یعقوب، عمر سعد، ابنزیاد و یزید به تصویر کشیده میشود. با وجود قدمت تاریخی، «ضریرنامه» در میان آثار حماسی دینی ادب فارسی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که چه اطلاعات تازهای از متن و فرامتن این اثر دربارهی حماسهی شیعی قابل استخراج است؟ این تحقیق با روش «تحلیل محتوایی» نشان داده است که «ضریرنامه» گرچه در زمرهی آثار مهم حماسی دینی قرار دارد، از نخستین جلوههای مقاومت دینی در ادبیات فارسی محسوب میشود و گواه آن است که پیش از نگارش «روضة الشهدا»، مضامین عاشورایی در شعر فارسی سابقه داشتهاند. معرفی و تحلیل این منظومه میتواند زمینهساز پژوهشهای گستردهتری دربارهی روایت انتقام ضریر خزاعی و محمد حنفیه از قاتلان امام حسین و یاران وفادارش باشد و افقهای تازهای را در مطالعات حماسهی شیعی بگشاید.
