فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

روزنامه اختر که در استانبول و خارج از قلمرو سیاسی ایران منتشر می‌شد، به‌دلیل برخورداری از آزادی نسبی از سانسور، قادر بود دیدگاه‌های اقتصادی و اجتماعی خود را شفاف‌تر بیان کند. یکی از محورهای مهم این نشریه، تحلیل چالش‌های تجارت ایران در عصر قاجار بود. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی، مقالات اقتصادی اختر را در سال‌های 1292 تا 1314ق/1875 تا 1896م بررسی کرده است. داده‌های مورد مطالعه شامل یادداشت‌ها و گزارش‌هایی درباره تجارت، صنایع دستی، مسکوکات، اوزان و مقیاس‌ها، بیمه، بانک و شرکت‌های تجاری است. پرسش اصلی پژوهش آن است که اختر چه موانعی را برای توسعه تجارت ایران شناسایی کرده و چه راهکارهایی ارائه داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که از نگاه این نشریه، عواملی چون انفعال دولت، نبود سازماندهی اقتصادی، تقلب در تولید کالاهای صادراتی، تراز منفی بازرگانی و فقدان قوانین نوین تجاری از مهم‌ترین مشکلات ساختاری اقتصاد ایران بوده‌اند. اختر در کنار نقد این وضعیت، بر ضرورت ایجاد نهادهای جدید اقتصادی مانند شرکت‌های سهامی، بانک‌ها، بیمه و برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی تأکید می‌کرد و آن‌ها را لازمه پیوستن ایران به اقتصاد جهانی می‌دانست. این بررسی همچنین آشکار می‌سازد که اختر به‌طور هدفمند بخش‌هایی از کتاب «ثروت ملل» آدام اسمیت را ترجمه و در قالب سلسله‌مقالاتی با عنوان «مبادی علم ثروت ملل» منتشر کرده است تا اصول اقتصاد بازار را در فضای فکری ایرانِ قاجار مطرح کند. تحلیل محتوای این مقالات نشان می‌دهد که رویکرد اقتصادی اختر در چارچوب «لیبرالیسم تدبیری» قابل تبیین است؛ یعنی پذیرش اصول بازار آزاد همراه با باور به مداخله اصلاح‌گرایانه دولت برای رفع موانع نهادی. این پژوهش با بازسازی تحلیلی سیاست‌های اقتصادی اختر و ارائه این چارچوب مفهومی، امکان فهمی عمیق‌تر از گفتمان اصلاح اقتصادی اواخر قاجار و روند شکل‌گیری ایده‌های بومی اقتصاد در ایران را فراهم می‌کند.