فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

«چالدران» که نام آن در تاریخ ایران با جنگ مشهور صفویان و عثمانی در این ناحیه به سال 920ق/1514م. پیوند خورده است، در تقسیمات جغرافیایی و اداری قلمرو ایران عصر صفوی، جزو ایالت آذربایجان و از توابع خوی به شمار می‌رفت. این ناحیه تا پیش از این رویداد نظامی، عمدتاً در حاشیۀ تحولات تاریخی قرار داشت، اما این نبرد نام آن را به کانون توجهات تاریخی کشاند. مقالۀ پیش‌ رو بر آن است تا با روش تاریخی-تطبیقی، بسامد نام این منطقه را در نقشه‌های ترسیمی اروپاییانی که فرسنگ‌ها دورتر از ایران و در شهرهای اروپایی دربارۀ چهرۀ جغرافیایی ایران عصر صفوی می‌اندیشیدند، تجزیه و تحلیل کند. براساس نقشه‌های اروپایی، این نام برای یک مقطع زمانی خاص، یعنی از نیمۀ سدۀ 10ق/16م. تا نیمۀ سدۀ 11ق/17م، در نقشه‌های اروپایی از ایران پدیدار گردید و بعد از مدتی در نقشه‌ها فراموش شد. بنابراین سؤال مشخص مقاله آن است که در نتیجۀ چه عواملی نام چالدران در مقطع زمانی یادشده پدیدار و سپس به فراموشی سپرده شد؟ یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که برآمدن و برافتادن نام چالدران در نقشه‌نگاری اروپایی، بازتابی از اهمیت ژئوپلیتیک مقطعی رویدادهای تاریخی بوده و نه صرفاً واقعیت‌های طبیعی ناحیۀ مورد نظر. به عبارت دقیق‌تر، شهرت نبرد چالدران عامل اصلی پدیداری این نام در نقشه‌ها بود و با تثبیت تدریجی روابط صفوی-عثمانی و فروکش‌ کردن منحنی تنش‌های نظامی دو طرف، این نام به‌تدریج از نقشه‌ها فراموش شد. این فرایند، شکاف بین واقعیت‌های بومی و بازنمایی‌های برون‌مرزی در نقشه‌نگاری اروپا را آشکار می‌سازد.