بررسی و مقایسه تطبیقی سه دیپلماسی حزبی شوروی در ایران (حزب کمونیست ایران، حزب توده و فرقۀ دموکرات آذربایجان)
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی، دانشگاه پیام نور، ایران.
2 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، ایران
doi
10.48308/irhj.2025.237328.1376چکیده
دیپلماسی حزبی شوروی در ایران یکی از مراحل روابط ایران و شوروی میان سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۷ش. به شمار میرود. دیپلماسی حزبی شوروی در ایران، با در نظر داشتن ضعف دولت مرکزی به عنوان عاملی برای نفوذ با کمترین اصطکاک با افکار عمومی ایران، طراحی شده بود. این پژوهش درصدد است پاسخ دهد که چگونه شوروی توانست دیپلماسی حزبی خود را به عنوان مکمل دیپلماسی رسمی در فاصله سالهای 1320-1327ش. در ایران به اجرا بگذارد؟ جهت پاسخ به سوال حاضر نوشتار پیشرو رویکرد شوروی به ایران را در قالب دیپلماسی حزبی مبتنی بر به کارگیری مجموعههای حزبی و غیردولتی در جهت اهداف خود از طریق بررسی کتابخانهای و سندی با رویکرد توصیفی-تحلیلی سازماندهی میکند. یافته پژوهش حاکی از آن است شوروی با به کارگیری ایدئولوژی کمونیسم و استفاده از سازمان سیاسی و تشکیلات حزب کمونیست و بعد حزب توده، تلاش کرد تا در دوره سردی روابط منافع خود را از طریق دیپلماسی حزبی و عناصر حزبی وابسته پیش برد. حزب کمونیست ایران اولین گام شوروی برای به کارگیری نهادی غیردولتی در جهت اهداف خود بود. دیپلماسی حزبی شوروی، با هدف کنترل مجلس و کابینه در بلندمدت، حزب توده را به عنوان یک حزب فراگیر به کار گرفت. با ممنوعیت این حزب، برای اجرای سیاستها به تاکتیکهای ایذایی و تظاهرات خیابانی روی آورد. نخستوزیری مصدق نیز ثابت کرد که براساس منافع شوروی، حزب توده نمیتوانست حزبی ملیگرا و استقلالطلب باشد. فرقه دموکرات هم با هدف کوتاهمدت ایجاد منطقۀ حائل با حکومتی خودمختار شبیه به آذربایجان تحت تسلط شوروی در جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط شوروی، حمایت و سازماندهی شد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که شوروی تا حدی با استفاده از حزب توده توانست هدف خود مبنی بر کنترل بر مجلس را محقق سازد؛ اما فرقۀ دموکرات به دلایل گوناگون نتوانست در این امر موفق باشد.
