فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دورۀ زندگانی خواندمیر، عصر گذار بین دو اندیشۀ اجتماعی و مذهبی بود؛ دوره­ای که باورهای مذهبی جامعه در حال تغییرات بنیادین و در عین حال سازگاری و انطباق با شرایط جدید بود. از یک ‌سو، دولت صفوی براساس اندیشه­های صوفیانه و شیعی بنیان­گذاری شد و از سوی دیگر، عقاید مبتنی بر اسلام سنتی یا اهل سنت در بطن جامعه ریشه دوانده بود. همچنین توجه به اهل بیت پیامبر(ص) و عناصر مذهب شیعه در طریقت­های صوفیانه، به امری معمول تبدیل شده بود. به­طور طبیعی اندیشه و بینش تاریخ­نویسی خواندمیر تحت تأثیر چنین فضای تاریخی­ای قرار گرفته بود. از این ­رو، فهم اندیشه و روش تاریخ­نویسی این نویسنده و بازتاب اندیشه­های شیعی موجود در کتاب حبیب ­السیر، به درک هرچه بهتر فضای فکری و تاریخی گفته‌شده، چگونگی رسمی شدن مذهب تشیع و بنیان­گذاری دولت صفوی، یاری خواهد رساند. رهیافت مقالۀ حاضر برای فهم ماهیت اندیشه­­های شیعیِ کتاب حبیب ­السیر، «تفسیر خلاصه­وار» است. بر این اساس، دیدگاه شیعی خواندمیر تحت تأثیر سه جریان فکری بود: نخست باورهای التقاطی سنی، شیعی و صوفیانه یا اسلام مردمی؛ دوم تشیع فقاهتی؛ و در نهایت تشیع فایده‌گرایانه‌ای که در راستای مشروعیت­بخشی به دولت صفوی بود. به­­ نظر می­رسد وجه دوم و سوم اندیشۀ خواندمیر، یعنی تشیع شریعت­مآبانه و کارکردگرایانه، تحت تأثیر جایگاه و وظایف مشروعیت­بخشِ سیاسی و اداری­ نویسنده، به­ عنوان تاریخ­نویس دربار صفویان قرار گرفته است. رگه­های راستین باورهای مذهبی­ خواندمیر نیز بیشتر در محیط پرورش اجتماعی­اش ریشه داشت؛ هرچند تأثیراتِ دو بُعد دیگر را در ماهیت واقعی اندیشه­های شیعی خواندمیر نباید نادیده گرفت.