فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حکومت­های ایرانی سده­های میانۀ اسلامی (قرون 4 تا 9ق) با انواعی از نیازها و در عین ­حال چالش­های سیاسی مواجه بودند. از این­ رو، سلاطین و متفکران پیرامونی­شان از هر وسیله­­ای برای حفظ و تحکیم پایه­های قدرت و غلبه بر موانع سیاسی و مشکلات احتمالی بهره می­بردند. در همین زمینه رؤیا و تظاهر به خواب دیدن به عنوان ابزار برقراری ارتباط با مبدأ غیب و الهام از عالم قدسی ـ ماورایی و در قالب پیشگویی مورد توجه آنان بود. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی در پی پاسخ به این پرسش بنیادین است که میان نقش پیشگویانۀ رؤیا و مشروعیت در سده­های چهارم و پنجم هجری چه رابطه­ای وجود دارد؟ یافته­های پژوهش نشان می­دهند مواجهه با چالش­های مشروعیتی یکی از دغدغه­های اساسی حکومت­های ایرانی در این مقطع بوده و در همین زمینه القا و تبلیغ پیشگویی آیندۀ سیاسی حکومت­ها و رهبران آنان از راه الهامات غیبی و در قالب رؤیا در دستور کار صاحبان قدرت و متفکران قرار داشته است. تولد و در عین­ حال زنده ماندن رهبران آن هم در میان انبوهی از تردیدها، نیل ناباورانه به قدرت و تأسیس و تداوم حکومت و فرمانروایی، توسعۀ قلمرو، سرکوب و حتّی سقوط دشمنان و نیز برخورداری از عمر طولانی براساس تقدیر و سرنوشت و مطابق قضا و قدر الهی محتوای این رؤیاها با مضمون پیشگویانه بود. بسیاری از رؤیاها به آغاز شکل­گیری حکومت حاکمان می­پردازند که خود از دیدگاه توجیه قدرت­گیری قابل تحلیل است. تعدادی نیز دربارۀ اواخر حکومت­ها و از منظر توجیه زوال آنان مطرح هستند. ضمناً برای رفع هر گونه تردید و در عین حال اثرگذاری بیشتر بر اذهان عمومی، استفاده از نمادهای پرمفهوم و در عین حال مؤیّد مفاهیم نهفتۀ پیشگویانه در رؤیا در دستور کار قرار داشته است که البته با توجه به اشتراک قابل توجه رؤیاها در کاربست این نمادها، می­تواند نشانی بر جعلی بودن آنها باشد.