سخن سردبیر
نویسندگان
1 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم. قم. ایران.
doi
10.22091/jptr.2025.4256چکیده
سخن سردبیردر شماره 106 فصلنامه پژوهشهای فلسفی۔کلامی، مجموعهای از پژوهشهای نوآورانه و روشمند ارائه شده که همگی در پیوندگاه معرفتشناسی دینی، متافیزیک و فلسفه دین معاصر قرار دارند. این مقالات، با تکیه بر سنت غنی حکمت اسلامی (فارابی، ملاصدرا، زنوزی) و گفتوگوی انتقادی با متفکران غربی معاصر (هیوم، فلدمن، دریپر)، نشان میدهند که فلسفه و کلام امروز نه تنها از مواجهه با دادههای تجربی و استدلالهای تحلیلی گریزان نیست، بلکه در همین مواجهه، عمق و غنای خود را بازمییابد.بیشک، پویایی اندیشه در گرو استقبال از پژوهشهای نوآورانه، مستند و مسئلهمحور است. آثاری که نه در حصار تکرار و تلخیص، که با گشودن دریچههای تازه به مسائل پایهای و نوپدید، هم عیار استدلال را پاس میدارند و هم ضرورت پرسشهای زمانه را دریافتهاند. در این مسیر، آنچه اصالت یک پژوهش را میسازد، نه صرفِ نو بودن موضوع، بلکه اتقان و اثرگذاری آن در بازخوانی انتقادی میراث فکری، صورتبندی دقیق مسئله، و ارائه تحلیلی است که بتواند افقهایی تازه بگشاید. در این شماره نیز کوشیدهایم با گردآوری مقالاتی از این دست، گامی در مسیر تحقق این اهداف برداریم. آنچه در این شماره پیش روی خوانندگان قرار میگیرد، مقالاتی است که هر یک از منظری متفاوت به مسائل بنیادین فلسفه و کلام نظر دوختهاند. مقاله «ارزیابی خوانش همدلانه از ایمان در فلسفۀ هیوم با تکیه بر تفسیرهای روانشناختی معاصر» نمونهای درخشان از این رویکرد است. نویسنده با عبور از تفسیر رایج که هیوم را صرفاً نقاد الهیات طبیعی میداند، میکوشد خوانشی همدلانه و در عین حال مستند از امکان «ایمان غیراثباتی» در فلسفه او ارائه دهد. این پژوهش نشان میدهد که چگونه میتوان با بهرهگیری از روانشناسی دین معاصر، ابعاد تازهای از یک فیلسوف را آشکار ساخت و او را نه در جایگاه خداناباوری نظری، بلکه نظریهپرداز ایمانی فروتنانه و انسانمحور تفسیر کرد.در حوزه فلسفه اسلامی، مقاله «ارزیابی دو تفسیر متفاوت از حدوث جسمانی نفس» پژوهشی است دقیق و مسئلهمحور که به یکی از چالشبرانگیزترین مبانی حکمت متعالیه میپردازد. نویسنده با شناسایی دو خوانش متفاوت از این نظریه در میان شارحان صدرایی، و با تکیه بر رویکرد نظاممند فلسفه صدرایی، نشان میدهد که تفسیر صحیح آن است که نفس در هنگام حدوث، جسمانی و جسم است، نه صرفاً وابسته به جسم. این پژوهش ضمن دقت در عبارات گاه متناقضنمای ملاصدرا و تحلیل اصولی چون حرکت جوهری و اتحاد وجودی نفس و بدن، افق تازهای را برای فهم مسئله نفس و بدن و معاد جسمانی میگشاید. دو مقاله «جایگاه تروّی در اندیشۀ فارابی و کارکردهای نظری و عملی آن» و «بازخوانی دیدگاه دو حکیم زنوزی در مسئلۀ وجود ذهنی» نیز ناظر به بازخوانی دقیق سنت فلسفی اسلامی اند و نشان میدهند که چگونه این بازخوانی دقیق میتواند به کشف ظرفیتهای نظری نوین بیانجامد. نخستین مقاله با تحلیل مفهوم «تروّی» به عنوان فرآیند عقلانی۔عملی، نقش آن را در پیوند نظر و عمل، تبیین ضعف اراده، و ارائه راهبردی برای تربیت اخلاقی آشکار میسازد. دومین مقاله نیز با بررسی تطبیقی دیدگاه دو حکیم زنوزی، از یک سو چگونگی تعامل نظریه وجود ذهنی با تفسیر رادیکال اصالت وجود را نمایان میسازد، و نوآوریها و چالشهای درونی این دیدگاه میپردازد.در حوزه فلسفه دین تحلیلی، دو مقاله قابل تأمل در این شماره جای گرفتهاند. نخست « بررسی و نقد دیدگاه پل دِرِیپِر در مسئلۀ شر » که با روشی تحلیلی۔انتقادی، استدلال قرینهگرای شر را واکاوی کرده و نقاط ضعف آن را در تعریف شر گزاف، محاسبه احتمالات پیشین، و پیشفرضهای محدودکننده درباره اهداف الهی آشکار میسازد. مقاله دیگر، «اختلافِ نظر فیلسوف با خود: بررسی دیدگاه فلدمن درباره اختلافنظر دینی معقول»، با کاوشی عمیق در آرای ریچارد فلدمن، ناسازگاری درونی دیدگاه او را درباره اختلاف نظر دینی معقول نمایان میسازد و نشان میدهد که چگونه پذیرش مفهومی موسع از عقلانیت در آثار متأخر فلدمن، نتایج شکگرایانه آثار پیشین او را به چالش میکشد.مقاله « بازخوانی خاطرات یا تجربهای نوین؛ بررسی انتقادی نگرۀ بازخوانی خاطرات در تجربۀ نزدیک به مرگ» نیز نمونهای دیگر از پژوهشهای میانرشتهای اصیل است. نویسنده با نگاهی فلسفی به پدیده تجربههای نزدیک به مرگ، نظریۀ «بازخوانی خاطرات» را به عنوان یکی از تبیینهای طبیعتگرایانه، در بوتۀ نقد میگذارد. تکیه بر شواهد تجربی همچون تجربۀ نابینایان مادرزاد و اشتراکات فرافرهنگی، استدلالی قوی علیه این تبیین تقلیلگرا فراهم آورده و ضرورت توجه به ابعاد فرافیزیکی نفس انسانی را گوشزد میکند.امید که مقالات این شماره، چونان آیینهای شفاف، بتواند بخشی از پویایی و ژرفای پژوهشهای فلسفی۔کلامی معاصر را بازتاب دهد و زمینهساز ژرفکاوی و گفتوگوهای سازندهای در میان اندیشوران این دیار باشد.زهرا خزاعی
