بازنمایی تاریخ ایران در کتابهای درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دورة محمدرضاشاه پهلوی: تحلیلی انتقادی بر مبنای نظریة روث وداک
نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه اراک، اراک، ایران.
3 دکتری تاریخ ایران، کارشناس پژوهشگر مرکز مطالعات اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
doi
10.22034/chs.2025.527909.1108چکیده
مطالعة حاضر با هدف تحلیل انتقادی گفتمان کتابهای درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دورة محمدرضاشاه پهلوی انجام شده است. چهارچوب نظری این پژوهش نظریة «تحلیل گفتمان تاریخی» روث وُداک است که با تأکید بر ابعاد گفتمانی قدرت، ایدئولوژی، حافظة جمعی و بازنمایی تاریخی، به واکاوی فرایندهای مشروعیتبخشی، طرد و هویتسازی در متون رسمی آموزشی میپردازد. در این مطالعه، کتابهای تاریخ پنجم و ششم ابتدایی منابع اصلی گفتمانی نظام آموزشی دورة محمدرضاشاه پهلوی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافتهها نشان میدهد که نظام آموزشی این دوره، با بهکارگیری استراتژیهایی چون اسطورهسازی از شاهان باستان، حذف و تحقیر دورة قاجار، قهرمانسازی از خاندان پهلوی و برجستهسازی مفاهیمی چون «تمدن ایرانی»، «اقتدار ملی» و «مدرنیتة دولتی» به تولید حافظهای تاریخی اقدام کرده که در خدمت تثبیت مشروعیت سیاسی و فرهنگی سلطنت پهلوی بوده است. از منظر نظریة وُداک، این فرایند با استفاده از ابزارهایی مانند واژگان ارزشی، روایتهای تکسویه، تکرار بینامتنی و تصویرسازی عاطفی در راستای شکلدهی به گفتمان غالب تاریخی صورت گرفته است. مقالة حاضر میکوشد با بازخوانی انتقادی این متون، زمینهای برای تحلیل سیاست حافظه و آموزش ایدئولوژیک تاریخ فراهم سازد.
