فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

وثوق ­الدوله در شمار مشروطه­خواهان و از جمله چهره­ هایی بود که در گیرودار عدم تحقق مشروطه، برقراری حکومتی فعال و مقتدر را در سامان بخشیدن به وضعیت پرآشوب ایران آن روزگار مؤثر می­دانست. به ­زعم بسیاری تمایل وی به روس و انگلیس و نقش او در انعقاد قرارداد 1919م از جمله نقاط سیاهی است که چهرة مشروطه ­خواه او را زایل می­کند و از او چهره­ای خیانتکار برمی­سازد. او با نگاهی آسیب­ شناسانه به نقد حکومت انفعالی و تأثیر آن بر ناکامی اجرای مشروطیت می­پردازد و پیشنهادهای اصلاحی خود را دربارة روش و عملکرد مشروطه ­خواهان برای برقراری دولتی مقتدر و قوی، یا به تعبیر خودش حکومت فعال، بیان می­کند. در این مقاله با روش تحلیل تاریخی و مطالعة سندی سعی می­شود با توجه به بنیادهای فکری و اصلاح­گرانة وثوق­الدوله، بر چگونگی عملکرد او در جهت تحقق مشروطه و برقراری حکومتی فعال تأمل شود. براساس یافته ­های تحقیق، وثوق ­الدوله با نظر به پیامدهای پرآشوب دوران ابتدایی مشروطه، بر رفع دخالت نیروهای مختلف مردمی و حزبی در کار مشروطه ­خواهان و گسترش دایرة اختیارات حکومت مشروطه تأکید می­کند. او فارغ از الگوهای پیشرفت اروپا به نوع بومی این تحول در ایران توجه دارد و البته در جهت اعادة قدرت حکومت مرکزی و حل مسائل داخلی، تکیه ایران به یکی از قدرت­های پیشرفتة خارجی را مجاز قلمداد می­کند.