فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در بین دودمان ­های اتابکی عصر سلجوقی، اتابکان ایلدگزی آذربایجان و اران (541-622ق/ 1146-1225م) به دلیل نقش­ آفرینی در تحولات سیاسی واپسین دهه­ های حیات سلجوقیان عراق از جایگاه ویژه ­ای برخوردار بودند. این خاندان از سال 541 تا 556ق/ 1146 تا1160م در مقام حاکمان دست ­نشاندة سلجوقیان عراق مناسبات محدودی با این حکومت برقرار کردند. اما در سال 556ق/ 1160م موفق شدند شاهزادة تحت سرپرستی خویش را به مقام سلطنت برسانند. در این دوره که تا فروپاشی حکومت سلجوقیان عراق در سال 590ق/ 1194م تداوم داشت، ایلدگزیان به­عنوان «اتابکان سلطان» در متن قدرت قرار گرفتند و بنابراین بر اهمیت و میزان مناسبات آنها با حکومت مرکزی افزوده شد. پژوهش پیش­رو می­کوشد ضمن شناسایی عوامل مؤثر بر شکل­گیری مناسبات سلجوقیان عراق و اتابکان آذربایجان، شیوة اثرگذاری این عوامل را بر روابط طرفین به روش تاریخی تحلیل کند. یافته ­ها نشان می­دهد عواملی همچون پاسداری اتابکان آذربایجان از کیان سلطنت سلجوقی، خلافت عباسی، راهبرد مداخله ­جویانه و توسعه­ طلبانة خوارزمشاهیان، یورش­ های گرجیان به منطقة اران و آذربایجان، و فزون­ خواهی اتابکان آذربایجان و تلاش آنها برای قبضة سلطنت سلجوقی تأثیر بسزایی بر شکل­ گیری و جهت­ دهی مناسبات آنها داشت. این عوامل متناسب با ماهیت خویش و فضای کلی حاکم بر روابط ایلدگزیان و سلجوقیان عراق، در دو دورة مناسبات آنها، موجب شد روابط آنان از همگرایی به واگرایی تغییر کند.