فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فرهادمیرزا معتمدالدوله در مدت حکومت بر فارس (1293-1298ق) به عمران و آبادانی شیراز توجه ویژه‌ای کرد؛ ازجمله به لای‌روبی و اصلاح قنات‌های کریم‌خانی پرداخت که در خلال این اقدام، بنیاد قنات تازه‌ای گذاشته شد و «فرهادآباد» نام گرفت. فرهادمیرزا بخشی از آب این قنات را وقف و بخشی را میان بزرگان فارس تقسیم کرد. از قنات فرهادآباد شیراز اطلاع چندانی در دست نیست و تنها در برخی منابع محلی به ‌اختصار از آن یاد شده است؛ ازاین‌رو، هدف از این پژوهش شناخت ابعاد تاریخی، شروط وقف و تقسیم سهام آب قنات فرهادآباد شیراز بر پایۀ خوانش حکم فرهادمیرزا معتمدالدوله در این خصوص است. این مقاله با روش تحقیق تاریخی، با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اسناد آرشیوی و منابع دست اول تاریخی نوشته شده است. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که قنات فرهادآباد در نزدیکی چشمه جوشک، در صحرای قصر قمشه قرار داشت. این قنات در اوایل شعبان 1295ق، هنگام بازدید فرهادمیرزا معتمدالدوله از قنات‌های کریم‌خانی کشف شد، اما بهره‌برداری از آن تا حدود یک سال بعد به ‌طول انجامید. حجم آب قنات فرهادآباد در حدود یک تا یک‌ونیم سنگ بود. این آب از طریق نهر اعظم به سمت شیراز می‌آمد و در مقسّم اعلای این نهر در دو بند رودخانه و مقرّب می‌افتاد و به مصرف می‌رسید. آب قنات فرهادآباد به چهارده سهم تقسیم شده بود: چهار سهم بر مدرسه خان شیراز و آب‌انبار مجاور آن وقف بود و مابقی به ده تن از علما و رجال متنفذ فارس، به‌ازای هر نفر یک سهم اختصاص داشت. به ‌احتمال، فرهادمیرزا پیش از وداع با حکومت فارس (ربیع‌الثانی 1298ق)، موضوع مصرف بخشی از سهام وقفی این قنات را به نفع تکیۀ (مقبرۀ) عصمت‌السلطنه، همسر فرزند خود عبدالعلی‌میرزا در حافظیه تغییر داده است. او ثواب خیرات قنات فرهادآباد را به روح پدر و مادر خود و پدر و مادر ناصرالدین‌شاه قاجار تقدیم کرده است. آثار خیر این اقدام بیشتر به نفع معدودی از رجال شیراز تمام شده است.