فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

عباسیان در نخستین دهه­های فرمانروایی، با جنبش‌های شیعیِ پیروِ اندیشه سیاسی زید مواجه شدند. یکی از این جنبش­ها که در زمان مأمون و به سال 199هجری­قمری رخ داد، جنبش ابن­طباطبا است. با آنکه گستره جغرافیایی این جنبش در مدت زمان کوتاهی، از کوفه تا حجاز و از شرق تا اهواز را در برگرفت، به دلیل گسست از هویت اجتماعی­ـ خاندانی خود به پیروزی نرسید. تحلیل هویت اجتماعی جنبش ابن­طباطبا با تکیه بر نقش زید، مسئله بنیادی این پژوهش است که بر مبنای مطالعات کتابخانه­ای و با روش تحلیلی انجام شد. بررسی جامعه‌شناختی گسست هویت اجتماعی جنبش ابن­طباطبا، بر اساس چهار محور هویت­ساز اجتماعی یعنی، ساختار، فرایند، باورهای جنبش و نیروهای کنش­زا صورتبندی شد تا محورهای بنیادین هویت اجتماعی جنبش و نقش زید در دگرگونی این هویت بررسی و هویت شیعی آن روشن شود. یافته­های این پژوهش نشان می­دهد که زیدبن­موسی به همراه دیگر علویان، با بهره­گیری از ابزار و رفتارهای ناپسند، در پی گسترش جنبش در میان تمامی مردم منطقه و دیگر سرزمین­ها بود. رفتار خشونت­بار در اداره شهرها و در برابر رقیبان، مانع از آن شد که آنها باورهای جنبش را نهادینه و مردم را با خود همراه کنند. به سخن دیگر، هویت شیعیِ جنبش، توان نهادینه­سازی اندیشه خود را در میان پیروانش نداشت و در نتیجه، با از دست دادن پایگاه اجتماعی شکست خورده و از پیروزی بازماند.