تاثیر احتمالی جامعه دورۀ ناصری بر تحوّل شبیه زینب در نسخ تعزیه تکیۀ دولت
نویسندگان
1 کارشناس ارشد دانشکده هنر و معماری ، گروه هنر ، واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران ، جمهوری اسلامی ایران
2 استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بین المللی اهل بیتعلیهم السلام ، تهران، جمهوری اسلامی ایران
doi
10.30497/rc.2025.247182.2072چکیده
چگونگی دگرگونی شبیه زینب در نسخِ دستنوشتِ تعزیهنامۀ دورۀ ناصری، تحت تاثیرِ شرایط اجتماعی و فرهنگی آن زمان،هدف اصلی این مقاله است. بهرهگیری از دستمایههای فرهنگیِ دورۀ ناصری در نسخ دستنوشتِ زمانۀ ناصری، سبب افزایش داستانکها و بیانگر رشد شبیه زینب و عبور شبیه یادشده از ایستایی تمثیلوار به نمونهای حقیقی از زنان جامعۀ خویش است. کارایی گوناگونِ شبیه زینب در لحظههای بحرانی و غمبار، چگونگی تاثیرپذیری احتمالی شبیه زینب را از اجتماع و فرهنگ دورۀ ناصری آشکار میکند. سندها و نسخ دستنوشتِ تعزیهنامۀ به جا مانده از آن زمان، منابعی با اعتبار در کشف چگونگی بازتاب شرایط یادشده و تحوّلِ شبیه زینب است. پرسش اصلی این مقاله به چگونگی روند تحوّل شبیه زینب از زنی خرافی به زنی مبارز، متناسب با رخدادهای اجتماعی و فرهنگی و همچنین فرضیۀ اصلی به تاثیر قراردادهای اجتماعی و فرهنگی بر گوناگونی و پویایی کاراییِ شبیه زینب بر اساس ویژگیهای درون و برون متنی در تعزیهنامههای دورۀ ناصری میپردازد. منظور از ویژگیهای درون و برون متنی، شرایط جامعه و فرهنگ دورۀ ناصری است. یافتههای این مقاله به روشِ تحلیل محتوای کیفی و با استفاده از منابع کتابخانهای و نسخ دستنوشتِ تعزیهنامۀ دورۀ ناصری، واکاوی خواهد گردید. گسترۀ زمانی پژوهش به دورۀ ناصری «ناصرالدین شاه قاجار» و گسترۀ مکانی، مربوط به نسخ دستنوشتِ تعزیهنامه تکیه دولت «تهران» است.
