بررسی میزان و گستردگی تغییرات اقلیمی در مناطق مختلف ایران
نویسندگان
1 گروه ارزیابی مخاطرات، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران
2 گروه مهندسی محیط زیست و پالایش آلایندهها، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران
3 گروه محیط زیست، دانشکده محیط زیست، سازمان حفاظت محیط زیست، کرج، ایران
4 گروه مدیریت حوزههای آبخیز، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
5 گروه تنوع زیستی و ایمنی زیستی، پژوهشکده محیط زیست و توسعه پایدار، سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ایران
doi
10.22034/envj.2025.500584.1457چکیده
مقدمه: تغییر اقلیم بهعنوان یکی از مهمترین چالشهای محیطزیستی در قرن 21 شناخته میشود که اثرات گستردهای بر اکوسیستمها، منابع طبیعی و زندگی انسانها دارد. افزایش غلظت گازهای گلخانهای، بهویژه دیاکسیدکربن، باعث تغییراتی نظیر افزایش دما، تغییر الگوهای بارش، کاهش منابع آبی و افزایش شدت خشکسالیها شده است. ایران، به دلیل اقلیم خشک و نیمهخشک خود، بیش از بسیاری از کشورها در معرض این تغییرات قرار دارد. تحلیل دقیق شدت و گستردگی تغییرات اقلیمی و اثرات آن بر منابع طبیعی، بهویژه پوشش گیاهی، برای برنامهریزی و مدیریت پایدار منابع ضروری است. هدف این مطالعه، ارزیابی تغییرات اقلیمی ایران طی سالهای 1958 تا 2021 و بررسی ارتباط آن با تغییرات پوشش گیاهی طبیعی کشور است.مواد و روشها: این پژوهش در دو فاز اصلی انجام شد. در فاز نخست، دادههای پایگاه تراکلایمت برای تحلیل تغییرات اقلیمی ایران مورد استفاده قرار گرفت. این دادهها شامل پارامترهایی نظیر دمای کمینه، دمای بیشینه، بارش تجمعی، رواناب، تبخیر و تعرق واقعی، تبخیر و تعرق مرجع، کمبود آب اقلیمی و شاخص خشکسالی پالمر بودند که برای کل کشور بهصورت سالیانه تحلیل شدند. بهمنظور شناسایی روندهای آماری معنیدار، از تحلیلهای همبستگی و رگرسیون خطی استفاده شد و نقشههای تغییرات اقلیمی تهیه گردید. سپس، با استفاده از روش ترکیب وزنی خطی (WLC) مبتنی بر منطق فازی، شدت تغییر اقلیم در کشور بر اساس سه پارامتر اصلی (دمای کمینه، دمای بیشینه و بارش) محاسبه و نقشهسازی شد. در فاز دوم، تغییرات پوشش گیاهی طبیعی کشور با استفاده از شاخص NDVI و تصاویر ماهوارهای سنجنده مودیس تحلیل شد. ابتدا مناطق دارای پوشش گیاهی طبیعی مشخص گردید و سپس روند تغییرات سالیانه پوشش گیاهی بهصورت معنیدار و غیرمعنیدار بررسی شد. ارتباط میان تغییرات اقلیمی و تخریب پوشش گیاهی نیز با تحلیل همبستگی پیرسون ارزیابی و نقشههای مرتبط تهیه شد.نتایج: نتایج این پژوهش نشان داد که تغییرات اقلیمی در کشور به وضوح مشهود است، اما شدت و گستردگی این تغییرات در مناطق مختلف یکنواخت نیست. مناطق شمال غرب، غرب، زاگرس و شمال شرق بیشترین شدت تغییرات را تجربه کردهاند. در این مناطق، دمای کمینه و بیشینه سالیانه به ترتیب بیش از 2 تا 3 درجه سانتیگراد افزایش یافته و بارش تجمعی سالیانه در برخی نواحی بیش از 100 میلیمتر کاهش نشان داده است. همچنین، کمبود آب اقلیمی در مناطق مرکزی و شرقی کشور بهطور معنیداری افزایش یافته و موجب کاهش شدید پوشش گیاهی در این مناطق شده است. استانهای گیلان، اردبیل و گلستان، علاوه بر کاهش بارش، شاهد تهدید جدی تالابهای دائمی خود هستند. بررسی تغییرات پوشش گیاهی نشان داد که کاهش بارش و افزایش دما، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک، نقش مهمی در روند نزولی پوشش گیاهی داشته است. این تأثیرات در زمینهای بایر و بوتهزارهای نیمهخشک کشور مشهودتر است.بحث: این مطالعه تأیید میکند که ایران با تغییرات اقلیمی قابلتوجهی در دهههای اخیر مواجه بوده که اثرات مخرب آن بر منابع طبیعی و اکوسیستمهای کشور مشهود است. افزایش دما، کاهش بارش، و تشدید کمبود آب اقلیمی، چالشهای بزرگی برای پایداری منابع طبیعی ایجاد کردهاند. نتایج این پژوهش بر ضرورت تدوین سیاستهای جامع و اجرای برنامههای ملی برای کاهش اثرات تغییر اقلیم، مدیریت منابع آب، و حفاظت از اکوسیستمهای آسیبپذیر تأکید دارد. علاوه بر این، پایش مستمر تغییرات اقلیمی و تحلیل اثرات آن بر منابع طبیعی برای اتخاذ تصمیمات مؤثر ضروری است.
