فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: مفهوم امنیت بوم‌شناختی گردشگری به توسعه هماهنگ گردشگری و محیط زیست برای توسعه پایدار اشاره دارد. این مفهوم متکی بر حفظ ظرفیت‌های بوم‌شناختی محیط است. به‌عبارت دیگر امنیت بوم‌شناختی وضعیتی از اکوسیستم تعریف می‌شود که ساختار و عملکرد آن برای حفاظت از زیستگاه و حمایت از فعالیت‌های زندگی انسانی، اقتصادی و اجتماعی، یکپارچه، سالم و پایدار باشد. امنیت بوم‌شناختی گردشگری یک چارچوب تحقیقاتی جدید و ابزار عملی را، برای تجزیه و تحلیل توسعه پایدار منطقه‌ای فراهم می‌کند. این امر توسعه گردشگری با کیفیت بالا را تسهیل کرده و  از اکوسیستم‌های طبیعی نیز محافظت می‌کند. بنابراین، امنیت بوم‌شناختی برای بررسی منابع زیستی در ارتباط با جامعه، اقتصاد و محیط زیست از نقش مهمی برخوردار ‏است و به‌ویژه در ارتباط با مناطق تحت حفاظت، می‌تواند اطلاعات حیاتی را برای حفظ زیستگاه‌ها و راهبردهای حفاظتی در این مناطق فراهم ‏نماید. هدف از این مطالعه ارزیابی بوم‌شناختی گردشگری بر اساس ایجاد چارچوبی از ‏محرکه‌ها و فشارهای ایجاد شده در منطقه حفاظت شده حرا می‌باشد.مواد و روش‌ها: برای این منظور از مدل DPSIR (نیروی محرکه- فشار- وضعیت- تأثیر- پاسخ) برای ارزیابی‌ها استفاده شد و شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی ‏گردشگری در منطقه حفاظت شده حرا مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.‏ در ابتدا، بر اساس اسناد و مطالعات پیشین و با توجه به نظرات متخصصان و کارشناسان فهرستی از شاخص‌های مؤثری که می‌تواند امنیت بوم‌شناختی گردشگری را تحت تأثیر قرار ‌دهند، تهیه شد. ‏جامعه آماری نظرسنجی از متخصصان و کارشناسان بر اساس جدول مورگان 25 نفربوده که از ‏بین اساتید دانشگاهی با تخصص گردشگری، مؤسسات و سازمان‌های گردشگری با حداقل پنج سال سابقه فعالیت و پژوهش در زمینه گردشگری به‌صورت مصاحبه حضوری و تکمیل هم‌زمان پرسشنامه صورت گرفت. همچنین تجزیه و تحلیل داده‌ها از طریق روش‌ بیش‌ترین فراوانی و میانگین‌گیری و وزن‌دهی نیز با استفاده از مدل ANP صورت گرفت.نتایج: نتایج نشان داد که بیش‌ترین امنیت بوم‌شناختی گردشگری (344/0) در شرق جزیره خورخوران و غرب ‏زیستگاه سایه خوش به‌ویژه مناطق مرکزی جنگل‌های مانگرو قابل مشاهده است و در مقابل کم‌ترین میزان (277/0)، مربوط به ‏شمال و جنوب منطقه اطراف جزیره مردو، خمیر لشتقان و قشم ساحلی به دلیل گسترش فعالیت‌های مختلف انسانی می‌باشد. علاوه براین، نتایج طبقه‌بندی امنیت بوم‌شناختی گردشگری نشان داد که منطقه حفاظت شده حرا دارای 68/56 درصد ‏طبقه امن بوم‌شناختی گردشگری و 32/43 درصد طبقه ناامن می‌باشد. ارزیابی شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی گردشگری نیز حاکی از آن است که بیشترین امتیاز در بین "محرکه‌ها" مربوط به افزایش ساخت و سازها با مقدار 64/3، در بین "فشارها" شاخص برداشت بیش از حد از سرشاخه‌ها و تعلیف شترهای ‏سرگردان با مقدار 88/4، در بین شاخص‌های "وضعیت" سطح تراکم پوشش گیاهی با مقدار 22/3، در بین ضرایب "پاسخ‌ها" جلوگیری از سرشاخه‌زنی و تأمین علوفه برای تعلیف دام‌ها (به‌ویژه شتر) با مقدار 18/3 می‌باشد. مطابق نتایج، شاخص وضعیت در جنگل‌های مانگرو جزیره و تنگه خورخوران به دلیل محدودیت توسعه ‏فعالیت‌های انسانی کمترین مقدار را به خود ‏اختصاص داده است، درحالی‌که بیشترین شاخص وضعیت‏ در شمال، جنوب ‏منطقه و مراکز توسعه فعالیت‌های انسانی قابل ‏مشاهده است. همچنین بیشترین شاخص اثر مربوط به اطراف بنادر، اسکله‌های ‏تجاری و گردشگری، مناطق ساحلی و ‏مراکز توسعه گردشگری می‌باشد. براین اساس، در مناطقی که با توسعه فعالیت‌های انسانی همراه است، امنیت بوم‌شناختی کاهش یافته است و در راستای آن شاخص‌های "محرکه"، "فشار" و "اثر" نیز افزایش داشته است.بحث: یافته‌ها نشان می‌دهد که بیشترین تهدیدات امنیت بوم‌شناختی گردشگری مربوط به فعالیت‌های انسانی کنترل ‏نشده و همچنین نظارت ناکافی بر توسعه و بهره‌برداری از بنادر و اسکله‌ها در منطقه است. بنابراین، کنترل این فشارها ‏و تهدیدات مستلزم برنامه‌ریزی و اجرای مدیریتی یکپارچه در سطح منطقه می‌باشد. نتایج این مطالعه ‏می‌تواند با ارائه گستره‌ای ‌از عوامل کلیدی و شاخص‌های مؤثر بر امنیت بوم‌شناختی گردشگری ‏در منطقه حفاظت شده حرا، به تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان ‏در تدوین برنامه‌ای مدیریتی و هم‌چنین اتخاذ اقداماتی راهبردی ‏در این منطقه کمک نماید.‏ تأکید بر آگاهی‌بخشی جوامع محلی، افزایش همکاری میان‌بخشی و استفاده از فناوری‌های نوین در پایش تهدیدات و توسعه پایدار گردشگری ‏می‌تواند منجر به حفاظت از اکوسیستم‌های طبیعی شود. همچنین نتایج این مطالعه، چارچوبی جامع برای برنامه‌ریزی‌های مدیریتی ‏و سیاست‌گذاری‌های محیط زیستی ارائه می‌دهد و می‌تواند به‌عنوان الگویی برای سنجش امنیت بوم‌شناختی و آسیب‌پذیری گردشگری در سایر مناطق باشد.