فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

قفقاز با توجه به پیشینۀ تاریخی، شرایط طبیعی و جغرافیای سیاسی از اقوام، فرهنگ‌ها و پیروان آیین‌ها و مذاهب گوناگونی تشکیل شده است. پیوند تاریخی ساکنان قفقاز با فرهنگ و تمدن ایرانی، تبعیت آنان را از حکومت‌های ایرانی در موازنه با سیاست‌های روم، عثمانی و روسیه در پی داشته ‌است. در پی فروپاشی صفویان، که با عصر اقتدار روسیۀ تزاری همزمان بود، در طی حدود یک‌صد سال تا جنگ‌های ایران و روسیه، عدم ثبات سیاسی در ایران و آمد و شد حکومت‌های متعدد، خلاء قدرت در منطقه، ناامنی و فشارهای داخلی در کنار مداخلات خارجی، زمینه را برای جدایی قفقاز از ایران فراهم کرد. در دورۀ ضعف و نابسامانی حکومت در ایران، ناهمگونی دینی اتباع گرجی و ارمنی ایران و کوشش‌های دولت مسیحی قدرتمند روسیۀ تزاری، به یکی از عوامل زمینه‌ساز جدایی‌طلبی مسیحیان قفقاز از ایران تبدیل شد. هر‌چند ساکنان قفقاز با جدایی از ایران درصدد الحاق به روسیه نبودند، اما روند حوادث به این امر انجامید. این مقاله بر اساس روش تحلیلی در پژوهش تاریخی، بر آن است تا نقش ناهمگونی دینی در فرایند جدایی قفقاز از ایران را تبیین کند. دستاورد تحقیق نشان می‌دهد که گذشته از عوامل متعدد سیاسی، ناهمگونی دینی در آن برهۀ زمانی، نقش مهمی در این فرایند داشته است.