فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اشعار بازمانده از گویش قدیم شیراز یکی از ارزشمندترین مجموعه­‌های گویش­‌های کهن ایرانی است که هنوز ابهامات واژگانی، دستوری و معنایی فراوانی دارد. یکی از کلمات مبهم این گویش که با تفاوت­‌های بنیادین معنایی و کاربردی در گویش هروی کهن نیز به­‌کار رفته، فعل «هن» است. این کلمه در فر‌هنگ­های قدیم فارسی با قیدِ «در گویش قدیم شیراز» با معنی «است» مدخل شده‌است. در این مقاله با توجه به تفاوت­های اساسی این فعل در گویش شیرازی و هروی، تنها به کاربردهای این فعل در گویش شیرازی خواهیم پرداخت. براساس اشعار شاه‌داعی شیرازی و با اشاره به برخی از ابیات دیگر بازمانده از این گویش سعی خواهیم نمود انواع، تکواژگونه­‌ها، کاربردها، تحولات و درنهایت صورت اصلی آن را نشان دهیم. «هن» /h-en/ در گویش شیرازی کهن به سه صورت به‌کار می­رود: 1. با h- آغازین (کامل با n): (هِن) /hen?/؛ 2. با h- آغازی (ناقص بیn): (هِه) /he/ (به‌ندرت ـه /e/، مشابه فارسی گفتاری)؛ 3. بدون h- آغازین: (ِ ن) /-en?/ (به‌ندرت ن /n/). «هن» و «هه» در این گویش تنها به‌عنوان عامل (فعل) ربط به‌کار رفته­است؛ اما گونة بدون h آغازی این فعل در فرایند دستوری­شدگی تا مرحلۀ تهی­‌شدگی کامل نیز پیش رفته‌است. درنهایت با توجه به کاربردهای دستوری و معانی این واژه، به‌عنوان یک پیشنهاد ریشه­‌شناختی که باید دقیق­‌تر بررسی شود، شاید بتوان «هن» را محصول تحول صیغۀ سوم­ شخص قاعده­­‌مند فعل h- دانست: hēd/ hed > hen.