فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در برخی متن‌های فارسی تا حدود قرن هفتم، تیرماه یا ماه چهارم خورشیدی، در معنی پاییز به کار رفته است. رایج‌ترین نظریه برای توضیح آن، سیار بودن سال ایرانی ذکر شده است که گاه آغاز سال نو به آغاز تابستان و به همین ترتیب، برج چهارم به آغاز پاییز منتقل می‌شده است. در این نوشتار ضمن بررسی این نظریه‌، آمیخته‌شدن خویشکاری ایزد تیشتر با آیین‌های تیرگان، به‌عنوان یکی دیگر از علت‌های این انتقال معنا، مطرح می‌شود. با این توضیح که براساس تیشتر یشت، اصلی‌ترین خویشکاری ایزد تیشتر باران‌زایی است که پس از پیروزی بر دیو خشکسالی با اپوش‌دیو حاصل می‌شود. در همین یشت داستان آرش قهرمان اسطوره‌ای که با رهاکردن تیری مینوی مرز ایران را تعیین می‌کند نقل شده است و گفته شده برای گرامیداشت پیروزی او جشن تیرگان در روز سیزدهم تیرماه برگزار می‌شده است. کنار هم قرارگرفتن این دو اسطوره در یک یشت و اشتراک خویشکاری آن‌ها که متضمن غلبه بر دشمن و رهاندن مردمان از شر نیروهای اهریمنی است و نیز مشابهت لفظی میان تیر و تیشتر، موجب شده کارکرد باران‌زایی تیشتر به تیرماه نسبت داده شود و موسم آن، یعنی پاییز و به عبارت دقیق‌تر آبان‌ماه، نیز به تیر منتسب شود.