فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در برخی از نوشته‌های فارسی میانه به داستانی درباره کیومرث اشاره شده است که هم در متون کهن‌تر مانند متون اوستایی نشانی از آن نیست و هم در حماسه‌نامه‌های فارسی و عربی اثر آن را به‌سختی می‌توان پی گرفت. این داستان به کشته شدن دیوی به نام ارزور به دست کیومرث اشاره می‌کند که جزو مهم‌ترین کارهای کیومرث در روز خرداد و ماه فروردین (ششم فروردین) برشمرده می‌شود. همچنین در اوستا ارزور نام کوهی است که محل گردهم‌آیی دیوان است و در نوشته‌های پهلوی مانند بندهش، شایست‌نشایست و روایت پهلوی هم از آن به عنوان درِ دوزخ و گذرگاه اهریمن و دیوان یاد شده است. در این مقاله تلاش می‌شود با جستجوی نام ارزور در متون اوستایی و سپس فارسی میانه و بعد از آن در داستان کیومرث و نبردهای او با اهریمن و دیوان در شاهنامه و آثارالباقیه ارتباط بین کوه ارزور، درِ دوزخ و دیو ارزور توضیح داده شود و تا حد ممکن جزئیات داستان کیومرث و دیو ارزور در متون پهلوی و فارسی روشن و نکات مبهم آن در روایت شاهنامه بازسازی و شرح داده شود. به نظر نگارنده داستان شاهنامه را با توجه به منابع پهلوی و روایت ابوریحان بیرونی چنین می‌توان بازسازی کرد: کیومرث، دیو خرزور/ ارزور پسر اهریمن را می‌کشد؛ پس از آن اهریمن، خرزوران (= پسر خرزور) را به جنگ با کیومرث می‌فرستد و سیامک در این مبارزه کشته می‌شود. در نهایت هوشنگ پسر سیامک انتقام پدر را از خرزوران می‌گیرد و او را می‌کشد.