تأثیر منابع طبیعی بر توسعه کشورها
نویسندگان
1 دانشیار جامعهشناسی دانشگاه تهران. تهران، ایران.
2 دانشیار جامعهشناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری جامعهشناسی توسعه و اقتصاد، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 دانشیار اقتصاد، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
doi
چکیده
با وجودی که فراوانی منابع طبیعی میتواند با آمادهسازی نهادههای تولید و تأمین مالی زمینهساز توسعه باشد، تأثیر آن بر رشد و توسعه مورد بحث است و برخی صاحبنظران معتقدند که فراوانی منابع طبیعی، بر توسعه اثر منفی بر توسعه دارد و کشورهای دارای منابع طبیعی بسیار، با نفرین منابع مواجه میشوند. هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیر منابع طبیعی بر توسعة کشورهاست. به همین منظور، مجموعهای از 12 کشور منتخب (درحالتوسعه، توسعهیافته و تازهصنعتیشده) با درجات متفاوت برخورداری از منابع طبیعی، طی سه دورة زمانی انتخاب شده است. این تحقیق، با استفاده روش تحلیل تطبیقی که مبتنی بر جبر بولی است، صورت گرفت. کشورهای منتخب عبارتند از: انگلستان، ایالات متّحده، ایران، برزیل، ترکیه، چین، روسیه، ژاپن، کرة جنوبی، مالزی، مصر و هند. شاخص توسعة انسانی به عنوان متغیّر وابسته و شاخصهای مردمسالاری، سرانة تولید ناخالص ملّی در ابتدای دوره، سطح سواد، استعداد کشاورزی، سرانة جنگل، منابع انرژی فسیلی و رانت منابع طبیعی به عنوان متغیّرهای مستقل انتخاب شدهاند. نتایج پژوهش نشان میدهد که فراوانی منابع طبیعی در صورتی که با توانمندی نیروی انسانی، ساختار مناسب سیاسی و مدیریت صحیح همراه باشد، شرایط مناسبی برای توسعه ایجاد میکند. فقر منابع طبیعی در صورتی که با ساختار نامناسب سیاسی و توانمندی پایین منابع انسانی همراه باشد، نمیتواند منجر به توسعه شود؛ در این صورت، در مورد اثرات وفور منابع طبیعی بر توسعه باید با احتیاط اظهار نظر کرد. توضیح روشنتر آنکه نمیتوان استنباط کرد که اگر فراوانی منابع طبیعی در کشوری وجود نداشت، از لحاظ توسعه در وضعیّت بهتری قرار میگرفت؛ زیرا کشورهای زیادی وجود دارند که دارای سطوح پایین منابع طبیعی بوده، امّا در وضعیّت مناسبی از نظر توسعه قرار نگرفتهاند. به بیان دیگر، تأثیر مثبت فراوانی منابع طبیعی بر توسعه، قابل اثبات است؛ امّا نمیتوان اثر معکوس را نتیجه گرفت.
