فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: جو (Hordeum vulgare L.) یکی از گیاهان مهم خانواده غلات است که دامنه سازگاری وسیعی به انواع تنش‌های غیر‌زیستی، به‌ویژه تنش‌های خشکی، شوری و سرما دارد. با توجه به این‌که سطح گسترده‌ای از کاشت رقم‌های جو تحت شرایط خشک و نیمه‌خشک انجام می‌شود، بنابراین گزینش و معرفی رقم‌های برتر و متحمل به خشکی که بتوانند تحت این شرایط، عملکرد مناسبی تولید کنند، حائز اهمیت است. هدف از اجرای این مطالعه، بررسی و مقایسه ژنوتیپ‌های امیدبخش جو تحت شرایط بدون تنش و تنش خشکی آخر فصل و گزینش ژنوتیپ‌های پرمحصول و متحمل به خشکی با استفاده از صفات مورفو- فنولوژیک بود.مواد و روش‌ها: در این مطالعه، 17 ژنوتیپ امیدبخش جو و چهار ژنوتیپ شاهد (شامل رقم‌های اکسین، گلچین و نوروز و لاین امیدبخش WB-99-10) تحت دو رژیم آبیاری (شرایط عدم تنش و تنش خشکی انتهای فصل رشد) در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در دو فصل زراعی (1403-1401) در ایستگاه تحقیقات کشاورزی داراب مورد ارزیابی قرار گرفتند. تنش خشکی به‌صورت قطع آبیاری در مرحله ظهور سنبله‌ها اعمال شد. صفات مورد بررسی شامل عملکرد دانه، تعداد سنبله در متر مربع، تعداد دانه در سنبله، وزن دانه در سنبله، وزن هزار دانه، طول دوره پر شدن دانه، طول ریشک، طول سنبله، ارتفاع بوته، تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا رسیدگی، سرعت پر شدن دانه، نوع ریشک، تعداد ردیف، شاخص برداشت سنبله و شاخص باروری سنبله بود. برای گروه‌بندی ژنوتیپ‌ها از تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA) و تجزیه خوشه‌ای و برای ارزیابی بهینه گروه‌ها از شاخص نیم‌رخ استفاده شد.یافته‌های تحقیق: تجزیه واریانس داده‌ها وجود تفاوت‌های معنی‌دار بین ژنوتیپ‌ها را برای تمامی صفات مورد مطالعه در هر دو شرایط بدون تنش و تنش نشان داد که بیانگر تنوع ژنتیکی قابل توجه بین ژنوتیپ‌ها است. در شرایط بدون تنش، ژنوتیپ‌های شماره ۴، ۲۱ و ۲۰ بالاترین عملکرد دانه (به‌ترتیب ۶۴۰۶، ۶۳۴۳ و ۶۳۱۰ کیلوگرم در هکتار) را داشتند، در حالی‌که در شرایط تنش خشکی، ژنوتیپ‌های شماره ۴، ۲۰ و ۱۶ به‌ترتیب با عملکرد ۵۱۲۲، ۴۸۴۹ و ۴۷۱۷ کیلوگرم در هکتار پیشتاز بودند. تنش خشکی، بیش‌ترین کاهش نسبی را به‌ترتیب در صفات عملکرد دانه (24.6 درصد)، سرعت پر شدن دانه (22.6 درصد)، وزن هزار دانه (13.7 درصد)، وزن دانه در سنبله (13.5 درصد) و وزن سنبله (12.5 درصد) ایجاد کرد. تجزیه همبستگی وجود ارتباط مثبت و معنی‌دار بین عملکرد دانه را با تعداد روز تا رسیدگی، سرعت پر شدن دانه، شاخص برداشت سنبله و شاخص باروری سنبله در هر دو رژیم آبیاری نشان داد و آن‌ها را به‌عنوان شاخص‌های انتخاب قابل اعتماد برای تحمل به خشکی معرفی کرد. تجزیه به مولفه‌های اصلی، ژنوتیپ‌ها را در هر دو رژیم آبیاری به سه گروه اصلی گروه‌بندی کرد، با این‌حال، نمودار شاخص نیم‌­رخ، ژنوتیپ‌ها را در شرایط بدون تنش و تنش خشکی به‌ترتیب به دو و چهار گروه طبقه‌بندی کرد. بر مبنای تجزیه خوشه‌ای در شرایط بدون تنش، ژنوتیپ‌های شماره 9، 12، 13، 17، 18 و 19 در گروه یک و سایر ژنوتیپ‌ها در گروه دوم قرار گرفتند، در حالی‌که در شرایط تنش خشکی، ژنوتیپ‌های شماره 12، 13 و 19 در گروه یک، 9، 17 و 18 در گروه دو، 11 و 21 در گروه سه و سایر ژنوتیپ‌ها در گروه چهار گروه‌بندی شدند. نتیجه‌گیری: به‌طور خلاصه، نتایج PCA در دو رژیم آبیاری مشابه بود و بیش‌تر ژنوتیپ‌های برتر در گروه دوم قرار گرفتند. نتایج PCA صفات تعداد روز تا رسیدگی، سرعت پر شدن دانه، عملکرد دانه، شاخص برداشت سنبله و شاخص باروری سنبله را به‌عنوان معیارهای انتخاب مناسب در هر دو شرایط تنش و بدون تنش شناسایی کرد. بر اساس تجزیه خوشه‌ای در شرایط تنش، ژنوتیپ‌های گروه چهار جزو ژنوتیپ‌های برتر بودند و از لحاظ صفات عملکرد دانه، سرعت پر شدن دانه، دوره پرشدن دانه، تعداد روز تا رسیدگی، تعداد دانه در سنبله و شاخص باروری سنبله دارای مقادیر بالاتر از میانگین کل بودند. مقایسه ژنوتیپ‌های انتخابی در هر دو روش تجزیه خوشه‌ای و PCA، مطابقت قوی در گروه‌بندی ژنوتیپ‌ها را نشان داد. به‌طور کلی و بر مبنای نتایج این آزمایش، می‌توان ژنوتیپ شماره ۴ را به‌عنوان کاندیدای برتر به‌منظور تهیه ژنوتیپ‌های متحمل به خشکی در برنامه‌های به‌نژادی جو توصیه کرد.